Əvvəlcə xatırlatmaq lazımdır ki, çətinlik zamanları, Allahın iman edənlər üçün yaratdığı çox qiymətli anlardır. İnsanlar ümumiyyətlə nadir olaraq bu cür vəziyyətlərlə qarşılaşarlar. Və bunlar bir insanın, Allaha olan sədaqətinin, sevgisinin və təslimiyyətinin gücünü göstərə biləcəyi, eyni zamanda da axirət həyatı üçün çox çox savab qazana biləcəyi zamanlardır. İman edən bir kimsə bəlkə çətinliklə qarşılaşmaq üçün xüsusi bir səy göstərməz, amma qarşılaşdığı zaman da bunları Allahın özü üçün yaratmış olduğu çox böyük nemət və fürsətlər hesab edər.
Tarix boyunca göndərilmiş olan peyğəmbərlər yurdlarından çıxarılma, təzyiq altına alınma, hədələnmə və hətta öldürülməyə qədər çatan çətinliklər yaşamış, amma bütün bunları imani bir şövq və coşğuyla qarşılamışlar. Hz. Yusuf böhtana düşərək illər ili zindanda qalmış, Hz. İbrahim qövmünün irəli gələnləri tərəfindən alova atılaraq öldürülməyə çalışılmış, Hz. Musa Fironun hədələmə və təzyiqləriylə qarşılaşmış, Hz. Lut yaşadığı cəmiyyətdən çıxarılmağa çalışılmışdır. Ancaq bu mübarək insanların hər biri də bu hadisələr qarşısında Rəbbimizə qarşı böyük bir sədaqət, təslimiyyət və güvən ilə hərəkət etmişlər.
Bədiüzzaman Səid Nursi kimi İslam böyükləri də həyatları boyunca bir çox çətinliklə qarşılaşmış, ancaq bütün bunları çox qiymətli anlar olaraq qiymətləndirmişlər. İrəliləyən hissələrdə göstərdiyi üstün əxlaqa daha ətraflı olaraq toxunacağımız Bədiüzzaman Səid Nursi, ömürünün əhəmiyyətli bir hissəsini həbslərdə, sürgündə, əziyyət və təzyiq altında keçirmişdir. İrəliləyən yaşına, xəstəliklərinə, yoxluq və çətinlik içərisində olmasına baxmayaraq daim Allaha təslimiyyətli, təvəkküllü olmuşdur. Bu çətinlikləri bir gözəllik və nemət olaraq xarakterizə etmiş, ən çətin anlarında belə İslam dininin, Müsəlmanların mənfəətlərini düşünmüş, fədakarlıqda çox güclü bir dayanıqlılıq göstərmiş, bu üstün əxlaqıyla tələbələrinə də nümunə olmuşdur. Ustadın və tələbələrinin səmimi səyləri, Allahın icazəsiylə Quran əxlaqının çox geniş kütlələrə elanla bilməsini təmin edən əhəmiyyətli bir təbliğ vəsiləsi olmuşdur.
İndiki vaxtda da bütün Müsəlmanlar, Quran əxlaqının yaşanmasında və insanlara izah edilməsində eyni şövq və dayanıqlılıqla hərəkət etməlidirlər. Qarşılarına çıxan çətinliklərdən heç bir şəkildə yorqunluğa və ümidsizliyə qapılmadan, Quranda bildirilən birlik və fədakarlıq ruhuyla bu qiymətli anların savabını qazanmağa talib olmalıdırlar. Dünya həyatının məşğuliyyətləri, fərdi mənfəətləri heç bir zaman üçün bu əxlaqın yaşanmasına bir mane olmamalıdır. Unudulmamalıdır ki, belə bir vəziyyətdə insanın bütün etdikləri axirət həyatında mütləq qarşısına çıxacaq. Yaxşılıqlarından da pisliklərindən də hesaba çəkiləcək.
Allah Quranda nəticənin mütləq inananların lehinə olacağını, Quran əxlaqını bütün insanlar arasında hakim edəcəyini bildirmişdir. Allah mütləq olaraq qalib gələndir, bütün əskikliklərdən münəzzəhdir, heç bir şeyə ehtiyacı olmayandır. İnsan isə ehtiyac içində olandır, Allahın razılığını, məmnuniyyətini qazanmağa möhtacdır. Allah diləsə yalnız "Ol" deməsiylə dilədiyini edəndir. Bu səbəblə insanların göstərəcəkləri səy yalnız öz qurtuluşları üçün olacaq. Ayrıca insanın bu həqiqəti də unutmaması lazımdır; özü fədakarlıqdan qaçınacaq olsa, xalis Müsəlmanlar onsuz da bütün məsuliyyəti boynuna götürəcək və lazım olan hər mövzuda ən səmimi səyi xərcləyəcəklər.
Allahın təqdir etdiyi nəticə reallaşacaq. Buna vəsilə olanlar Allahın icazəsiylə Allah Qatında, göstərdikləri bu səyin savabını və axirətdəki qarşılığını alacaqlar. İtkin içərisində olan yalnız fədakarlıqdan qaçınan adamın özü olacaq. Allahın özü üçün yaratmış olduğu fürsətləri və savab imkanlarını qaçırmış və önünə çıxan çox qiymətli vaxtları lazımı kimi qiymətləndirə bilməmiş olacaq.
Unudulmamalıdır ki Allah bu üstün əxlaqı yaşamağı tələb edən səmimi ixlas sahiblərinə köməyini çatdıracaq və onları üstün edəcək. Quranda Allahın səmimi qullarına olan bu vədi belə bildirilməkdədir:
Hər kəs Allahı, Onun Peyğəmbərlərini və iman gətirənləri özünə dost tutarsa, (hər iki dünyada işləri yaxşı gedər). Şübhəsiz ki, qələbə çalanlar məhz Allahın firqəsidir (Allahı özünə hami və dost seçən şəxslərdir). (Maidə Surəsi, 56)
Allah (lövhi-məhfuzda): “And olsun ki, Mən və peyğəmbərlərim qalib gələcəyik!” – deyə yazmışdır. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir! (Mübarizə Surəsi, 21)
Allah bunu sizin üçün məhz müjdə olaraq və qəlbləriniz rahatlansın deyə etdi. Kömək ancaq yenilməz qüdrət, hikmət sahibi olan Allahdandır ki, O (bununla) kafirlərin bir hissəsini məhv etsin (döyüş meydanında kəsib-doğrasın) və ya onları məğlubiyyətə uğratsın. Belə ki, onlar naümid geri dönsünlər. (Al-İmran Surəsi, 126-127)
İrəliləyən sətirlərdə bütün Müsəlmanlar üçün çox qiymətli bir nümunə olan Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in və səhabələrin həyatlarına və Bədiüzzaman Səid Nursinin fədakarlıqlarla keçən həyatına toxunaraq, birlik və fədakarlıq anlayışıyla hərəkət edildiyində çətinliklərlə necə mübarizə edildiyinə və necə böyük müvəffəqiyyətlər əldə edilə bildiyinə diqqət çəkəcəyik.
Peyğəmbərimiz Hz. Muhammmed (s.ə.s.)ın Fədakar Əxlaqı
Allah rizası üçün birlik içində hərəkət etmək, möminlərin çətinliklər qarşısında müvəffəqiyyət əldə etməsində əhəmiyyətli bir imani sirrdir. Müsəlmanların tarix boyunca yaşadıqları hadisələrə baxdığımızda da çətinliklərin həmişə bu şəkildə aşılabildiyini görərik. Başda Allahın bütün insanlara nümunə etdiyi Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) və səhabələr olmaq üzrə, Müsəlmanlar bu əxlaqı ən gözəl şəkildə yaşamış, göstərdikləri üstün səbir və fədakarlıq nümunələriylə İslamiyyətin və Quran əxlaqının bütün dünyaya yayılmasına vəsilə olmuşlar.
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), göndərildiyi müşrik cəmiyyəti, o günə qədər yaşadıqları azğın inanclarını tərk etməyə və yalnız bir olan Allaha qulluq etməyə çağırmışdır. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, bu təbliği əsnasında çox böyük çətinliklərlə qarşılaşmışdır. İslam əxlaqının cəmiyyətdə yayılmasının öz mənfəətlərini zədələyəcəyini düşünən müşriklər, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a və inananlara qarşı birlik olmuş, əllərindəki bütün imkanları istifadə edərək böyük bir mübarizə icra etmişlər. Atalarının şirk dinini dəyişdirməyi qəbul etməmiş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a tələlər qurmağa cürət etmişlər. Rəsulullahdan nəfslərinə uyğun ayə gətirməsini istəmiş, ONU öldürməyə, yaşadığı yerdən çıxartmağa ya da həbsə salmağa cəhd etmişlər. Allahın Rəsulunun təbliğinin insanlar üzərindəki təsirini önləyə bilmək üçün, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a dəlilik, cadugərlik, ağıl qeyri-kafiliyi, doğru sözlü olmamaq, şairlik kimi əsassız böhtanlarda olmuşlar. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) inkarçıların şifahi və hərəkəti olaraq etdikləri bütün bu böhtan və hücumlara qarşı çox üstün bir səbir və təvəkkül göstərmiş, onlara həmişə Quran əxlaqıyla cavab vermişdir. Allahın endirdiyini heç bir dəyişikliyə salmadan, heç kimin mənfəətini hesab etmədən, yalnız Allahdan qorxub çəkinərək hərəkət etmişdir. Edilən bütün hədələmələrə, təzyiqlərə və edilən çətinliklərə baxmayaraq, dini təbliğ etməyə davam etmişdir. İnkarçılara qarşı verdiyi bu mübarizənin yanında, bərabərindəki Müsəlmanların hər cür məsuliyyətini də birinci dərəcədən özü boynuna götürmüşdür. Onları bir tərəfdən təhlükələrdən qoruyarkən, bir tərəfdən də din əxlaqını təbliğ edərək ətrafındakı bütün insanları öyrətmişdir.
Şübhəsiz Rəsulullahın bu üstün əxlaqı, bütün Müsəlmanlar üçün çox əhəmiyyətli bir nümunədir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in, ən çətin şərtlərdə ikən belə əvvəlcə dinin mənfəətlərini, Müsəlmanların rahatını, təhlükəsizliyini və dincliyini ön planda tutması, ONun sahib olduğu üstün fədakarlıq anlayışını göstərməkdədir. Döyüşlərin ən qızışdığı, Allahın Müsəlmanları aclıq, yoxluq, xəstəlik kimi çətinliklərlə sınadığı bir mühitdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Müsəlmanlara qarşı çox böyük düşkünlük göstərmiş, onları mərhəmət və şəfqətlə qoruyub gözləmişdir.
Səhabələr də Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in bu üstün fədakarlıq anlayışını özlərinə nümunə götürüb, maddi mənəvi hər mövzuda üstün bir əxlaq sərgiləmişlər. Bu fədakarlıq ruhuna dayanan birlikləri nəticəsində böyük bir qüvvət əldə etmiş, Allahın rəhmətiylə inkar edənlərə və müşriklərə qarşı böyük zəfərlər qazanmışlar. Peyğəmbərimiz (səv) dövründə çox kiçik bir birlik olan Müsəlmanların sayı gedərək böyük bir yüksəlişlə artmış, İslamiyyət bütün Ərəb Yarımadasına yayılmışdır.
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) hər şeydən əvvəl nəfsindən yana böyük fədakarlıqlarda olmuş, iman edənlərin dünya və axirət mənfəətləri üçün öz nəfsindən infaq etmişdir. Şübhəsiz İslam əxlaqını yeni öyrənməkdə olan kəslərin təhsili, çox vaxt böyük fədakarlıqlar tələb etmişdir. Quranın müxtəlif ayələrində gərək Bədəvi olaraq adlandırılan köçəri kəslərin gərəksə də ürəkləri imana hələ yeni istilənməkdə olan kəslərin cahilcə rəftarlarından bəhs edilməkdədir. Quranda iştirak edən bu ayələrdən bəziləri belədir:
(Qənimət əldə etmək iştahası ilə islama daxil olan) bədəvi ərəblər: “Biz iman gətirdik!” – dedilər. (Ya Peyğəmbər! Onlara) de: “Siz (qəlbən) iman gətirmədiniz! Ancaq: “Biz islamı (müəyyən şəxsi məqsəd, mənfəət naminə) qəbul etdik!” – deyin. Hələ iman sizin qəlblərinizə daxil olmamışdır (çünki iman əməllə etiqadın vəhdəti, islamı qəbul etmək isə yalnız zahiri əməl deməkdir). Əgər Allaha və Peyğəmbərinə itaət etsəniz, O sizin əməllərinizdən heç bir şey əskiltməz (mükafatınızı layiqincə verər). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! (Hucurat Surəsi, 14)
Bədəvilər küfr və nifaq baxımından daha pis (qəliz) və Allahın öz Peyğəmbərinə nazil etdiyi hökmləri (cahillikləri üzündən) bilməməyə (başa düşməməyə) daha layiqdirlər. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! (Tövbə Surəsi, 97)
Ətrafınızdakı bədəvilər və Mədinə əhalisi içərisində ikiüzlülüyü özlərinə adət etmiş (bu işdə mahir) münafiqlər vardır. Sən onları tanımazsan, Biz isə onları tanıyırıq. Onlara iki dəfə (dünyada və qəbir evində) əzab verəcəyik. Sonra (axirətdə) isə ən böyük əzaba uğrayacaqlar. (Tövbə Surəsi, 101)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) ətrafındakı insanların cahilcə rəftarlarına daim ən gözəl şəkildə, Quran əxlaqıyla cavab vermişdir. Quranda Rəsulullahın bu üstün əxlaqı belə bildirilməkdədir:
Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən! (Qələm Surəsi, 4)
Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnəkdir! (Əhzab Surəsi, 21)
Bir insanın ətrafındakı kəslərin bəzən cahillikdən, bəzən isə pis niyyət, pis əxlaq ya da zalımlıqları səbəbiylə sərgilədikləri xarab rəftarlara qarşı səbir göstərə bilməsi, bütün bunlara ən gözəl əxlaq ilə qarşılıq verə bilməsi böyük bir fədakarlıq nümunəsidir. Xüsusilə də adamın haqlı olduğu, haqqının yeyildiyi, haqsızlığa düşdüyü vəziyyətlərdə bu haqqından imtina edə bilməsi böyük bir üstünlükdür. Bəzən cahillik içərisində olan kəslər, bu üstün əxlaqı təqdir etməyəbilər ya da fərqinə belə dalmayabilərlər. Ancaq bu əxlaqı yalnız Allahın razılığını qazana bilmək üçün yaşayan dərin iman sahibləri, bağışlamanın, səbir göstərmənin, ən çətin gəldiyi vəziyyətlərdə belə nəfslərindən infaq edərlər. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz də ətrafındakı insanların pis niyyətli rəftarlarına qarşı, Allah rizası üçün öz nəfsindən yana fədakarlıq göstərmiş, daim onları doğru olana təşviq edib islah etmə yolunu seçmişdir. Allah, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in möminlərə qarşı olan bu düşkünlüyünü, fədakarlığını və gözəl əxlaqını ayələrdə belə bildirməkdədir:
(Ya Rəsulum!) Allahın mərhəməti səbəbinə sən onlarla (döyüşdən qaçıb sonra yanına qayıdanlarla) yumşaq rəftar etdin. Əgər qaba, sərt ürəkli olsaydın, əlbəttə, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər. Artıq sən onları əfv et, onlar üçün (Allahdan) bağışlanmaq dilə, işdə onlarla məsləhətləş, qəti qərara gəldikdə isə Allaha təvəkkül et! Həqiqətən Allah (Ona) təvəkkül edənləri sevər! (Al-İmran Surəsi, 159)
(Ey ümmətim!) Sizə özünüzdən bir peyğəmbər gəldi ki, sizin əziyyətə (məşəqqətə) düşməyiniz ona ağır gəlir, o sizdən (sizin iman gətirməyinizdən) ötrü təşnədir, möminlərlə şəfqətli, mərhəmətlidir! (Tövbə Surəsi, 128)
Sonra əhdlərini pozduqları üçün onları lənətlədik və ürəklərini sərtləşdirdik. Onlar sözlərin (Tövratda peyğəmbərin vəsfinə dair kəlmələrin və bəzi başqa ayələrin) yerlərini dəyişib təhrif edir və xəbərdar edildikləri şeylərin bir hissəsini (Muhəmməd peyğəmbərə iman gətirməyi) unudurlar. Onların az bir qismi müstəsna olmaqla, sən onlardan həmişə xəyanət görəcəksən. Bununla belə, onları bağışla, günahlarından keç. Şübhəsiz ki, Allah yaxşılıq edənləri sevər! (Maidə Surəsi, 13)
Hz. Aişədən rəvayət edilən bir hədisdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in bu gözəl əxlaqı "…Rəsulullah başqalarını nəfsinə seçim edərdi. "42 sözləriylə ifadə edilmişdir. Hz. Hüseyndən rəvayət edilən bir hədisdə isə aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən Rəsulullah Əfəndimiz (s.ə.s.)in fədakar əxlaqı belə izah edilməkdədir.
Atama Rəsullullah'ın oturuşunu soruşdum, belə buyurdu: "Allah Elçisi ancaq zikr üzərinə oturardı. Müəyyən yerləri özünə seçmədiyi kimi, belə etməkdən insanları da çəkindirərdi. Bir məclisə gəldiyində, harada məclis bitmişsə (boş yer var isə) o nöqtədə oturar və səhabələrə də belə etmələrini əmr edərdi. Özüylə oturan hər kəsə payını verərdi. Onunla oturan heç kim, Rəsulullah'ın yanında özündən daha üstün olduğu qənaətinə gəlməzdi. Kim Rəsulullah ilə otursa və ya bir ehtiyacını Hz. Peyğəmbərdən almaq üçün onun yanına gedərsə, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) ona karşı səbr edər, o Peyğəmbəri bıraxıb gedici olardı. Kim Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)dan bir ehtiyacını istəsə ya o ehtiyacı yerinə yetirər və ya xoş söz söyləyərək onu geri göndərərdi. Onun gülər üzlüyü, gözəl əxlaqı, o insanları zəngin etmişdir. 43
Bir başqa hədisdə Rəbbimizin yüksək əxlaq bağışlamış olduğu Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in bu üstün rəftarı belə izah edilməkdədir:
Yezid ət-Teymi belə anladır: Huzeyfənin yanındaydım. Bir adam Huzeyfəyə, "Əgər mən Peyğəmbər zamanına yetişsəydim onunla birlikdə savaşır və böyük bir mətanət göstərərdim" dedi. Huzeyfə ona "Sənmi elə edəcəkdin? Allaha and içirəm ki, Əhzab günü Hz. Peyğəmbərlə bərabərdim. Şiddətli külək və qorxunc bir soyuq vardı. Hz. Peyğəmbər "Bir adam yoxdurmu ki, müşriklərdən bir xəbər gətirsin də qiyamət günü mənimlə birlikdə olsun." Sonra Hz. Peyğəmbər xəbər gətirməm üçün məni göndərdi. Gedib Qureyşin vəziyyətini öyrəndikdən sonra Rəsulullaha gəldim. Düşmənin yanından döndükdən sonra yenə köhnəsi kimi titrəyirdim. Rəsulullaha xəbəri verdim. Rəsulullah əbasını mənə geydirdi. Əba üstündəydi və onunla namaz qılırdı. Və səhərə qədər Hz. Peyğəmbərin əbası altında yatdım. 44
Göstərdiyi bu bənzərsiz əxlaqın yanında Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, Quranın "De: “Mənim namazım da, ibadətim də, həyatım və ölümüm də aləmlərin Rəbbi Allah üçündür! (Ənam Surəsi, 162) ayəsində bildirildiyi şəkildə, bütün həyatını, malını, canını Allaha həsr etmişdi. İslam əxlaqının bütün insanlar arasında yayılması, dinclik, barış və sevgi əxlaqının hakim olması üçün maddi və mənəvi bütün imkanlarını ortaya qoymuşdu. Bu uğurda hər cür çətinliyə böyük bir şövq və təslimiyyətlə talib olmuşdu.
İslami qaynaqlara görə, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) üç ilə qədər təbliğ fəaliyyətlərini gizlidən gizliyə davam etdirmiş, təbliğində son dərəcə ehtiyatlı davranmışdır. Bu dövrdə bir çox adam Müsəlmanlığı qəbul etmiş və İslamiyyət gedərək güc qazanmışdır. Üç ilin sonunda isə Allahın əmri üzərinə Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) peyğəmbərliyini və İslamiyyəti, Qureyşli qəbilələrin hər birinə ayrı-ayrı açıqca elan etmişdir. Qureyşli müşriklər əziyyət və düşmənliyə cürət edərək Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in dəvətinə qarşı çıxmışlar. Ona qarşı amansız bir mübarizəyə girmiş, əllərindəki bütün imkanları istifadə edərək bu mübarək insanı təsirsiz hala gətirməyə çalışmışlar. Bunun üçün isə mümkün olan hər cür əziyyət və hətta sui-qəsd üsullarına müraciət etmişlər. Başda Əbu Ləhəb və arvadı Ümmü Cəmil, Əbu Cəhil olmaq üzrə, Qureyş qəbilələrinin qabaqda gələnləri Rəsulullahı dayandıra bilmək üçün böyük mübarizələr vermişlər.
Ancaq İslamiyyətin yayılmasını önləyə bilmək üçün başlatdıqları bütün cəhdlər nəticəsiz qalmışdır. Bu vəziyyət Məkkəli müşrikləri və qövmün qabaqda gələnlərini olduqca narahat etmişdir. Əleyhdəki bütün səylərinə baxmayaraq Müsəlmanların sayı gün keçdikcə artmış və İslamiyyət, Məkkə xaricindəki qəbilələr tərəfindən də qəbul görməyə başlamışdır. Hz. Ömər, Hz. Həmzə kimi qabaqda gələn kəslərin də Müsəlmanların arasına qatılması və bu yolla İslamın gedərək güclənməsi bu kəsləri olduqca narahat etmişdir. Etdikləri işgəncələrlə, şiddət nümayişləriylə kimsəni dinindən çevirə bilmədiklərini, İslamiyyətin yayılmasına maneə törədə bilmədiklərini görmüşlər. Bu vəziyyətdə yeni bir üsul axtarışına getmiş və Müsəlmanları təzyiq və baykot üsullarıyla dayandırmağa çalışmışlar. İttifaqla etdikləri baykot qərarlarına görə Müsəlmanlarla və onları qoruyan qəbilələrlə ticari heç bir münasibətdə olmamağa qərar vermişlər. Bu qərara görə onlara heç bir şey satılmayacaq və onların mallarından heç bir şey alınmayacaqdı.
Kəbə divarına yazılı olaraq asdıqları bu qərarlar qısa müddətdə bütün Məkkəlilər tərəfindən tətbiqə keçirilmişdir. Bu qatı boykot səbəbiylə Müsəlmanlar topluca bir yerə daşınaraq bir yerdə yaşamağa başlamışlar. Müşriklər, boykota düşənlərin toplandıqları məhəlləyə az qala heç bir qida vəsaiti soxmurdular. Yalnız Həcc mövsümündə çölə çıxıb alverdə etmələrinə icazə verirdilər. Ancaq bu vəziyyətdə də künc başlarında dayanaraq onlara bir şey aldırmamaq üçün əllərindən gələn hər cür şeyi edirdilər. Bəzən Müsəlmanlara mal satmamaları üçün satıcıları hədələyir, bəzən isə satıcıların bütün mallarını satın alaraq Müsəlmanların ala biləcəkləri bir şey buraxmırdılar. Məkkəyə yemək gətirən karvanları şəhərin xaricində qarşılayıb müxtəlif vədlərlə onları Müsəlmanlar əleyhinə çıxarırdılar.
Bu dövrdə boykota düşən Müsəlmanlar, çöldən çox bir şey götürə bilmədiklərindən qısa müddətdə şiddətli bir aclıq və qıtlıqla qarşı-qarşıya qaldılar. Bu dövrdə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)in, əmisi Əbu Talib və Hz. Xədicə boykota düşənlərin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bütün mal varlıqlarını xərclədilər. Tam üç il gedən bu boykot ilə meydana gətirdikləri çətinlik, aclıq və qıtlıq mühitinə baxmayaraq, inkar edənlər yenə də İslamiyyətin yayılmasını önləyə bilmədilər. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz bu ağır şərtlər altında, böyük fədakarlıqlarla təbliğ vəzifəsini ən gözəl şəkildə yerinə yetirmişdi.
Üç ilin sonunda Qureyşli irəli gələnlər boykotu müxtəlif səbəblərlə sona çatdırmaq vəziyyətində qaldılar. Ancaq Müsəlmanlar əleyhində səy göstərməkdən imtina etmədilər. Bu dövrdə Məkkənin sözü dinlənən adlarından biri olan və Müsəlmanlığı qəbul etməməsinə baxmayaraq, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı ilk gündən etibarən qoruyub dəstəkləyən əmisi Əbu Talib və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in xanımı Hz. Xədicənin vəfatı Qureyşlilərin cəsarətlərinin daha da artıb hərəkətə keçmələrinə səbəb oldu. Əbu Talibin mövqeyi səbəbiylə o zamana qədər Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a istiqamətli bir cəhdində olmaqdan çəkinən Qureyşin qabaqda gələnləri, bu vəziyyətin ortadan qalxmasını fürsət bildilər. Peyğəmbər Əfəndimizin təbliğini dayandıra bilmək və Müsəlmanların dinlərini yaşaya bilmələrinə maneə törədə bilmək üçün hər cür zülm, təzyiq, işgəncə, hədələmə və əziyyət üsuluna müraciət etdilər.
İslamın təbliğinin onuncu ilində Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), gedərək artan bu sözlü və fiziki təzyiqlər qarşısında Məkkə xaricindəki bir cəmiyyətə səslənməyə qərar vermişdir. Hz. Zeyd bin Hərisə ilə birlikdə Ərəbistanın əhəmiyyətli bölgələrindən biri olan Taifə gedərək oradakı Sakif qəbiləsini İslamiyyəti qəbul etməyə və onları Qureyş müşriklərinə qarşı Müsəlmanları qorumağa dəvət etmişdir. Taifdə qaldığı on gün boyunca qəbilənin irəli gələnlərinə İslamı izah etmişdir. Ancaq Lat adlı böyük bir bütə ibadət edən Taifliler arasında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təbliğinə uyğun gələn olmamışdır. Rəsulullah, şəhərin qabaqda olan adlarıyla tək-tək danışmış, amma bu kəslərin cəhalət, qürur və düşmənlik içərisində olduğunu görmüşdür. Rəsulullah buradakı insanların Hz. Zeyd bin Hərisə və özünə qarşı yönəltdikləri sözlü və hərəkəti hücumlara qarşı səbr etmişdir.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), hər an ölüm, işgəncə, aclıq və sürgün kimi hədələmələr altında yaşayan Məkkədəki Müsəlmanları, bu çətin şərtlərdən qurtarmaq üçün hər yolu sınamışdır. O dövrün çətin şərtləri altında, rəvayətlərdə bildirildiyi üzrə, Taifə getməsi və buradakı bütpərəst insanlara doğru yolu göstərə bilmək üçün əlindən gələn hər şeyi etməsi Rəsulullahın üstün əxlaqının təcəllilərindəndir. Necə ki burada da, rəvayətlərdə izah edildiyi üzrə bu cahil insanların müxtəlif əziyyətləriylə qarşı-qarşıya qalmışdır. Ancaq Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) İslamiyyətin yayılması və Müsəlmanların təhlükəsizliyə qovuşması üçün bütün bunları gözə almış, fədakarlıqda bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur.
Peyğəmbərimiz Məkkəyə dönüşündə Qureyşlilərin Müsəlmanlara təzyiqlərini şiddətləndirdiklərini görmüş və İslamiyyəti digər qəbilələrə təbliğə davam etmişdir. Həcc mövsümündə Məkkə ətrafında yerləşən ya da ilin müəyyən dövrlərində qurulan düşərgələri gəzməyə gələn Ərəb qəbilələriylə görüşmüş, Quranı izah edərək onları İslama dəvət etmişdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bu dövrdə də bir çox çətinliklə qarşılaşmış, amma Allah rizası üçün bütün bunlara gözəl bir səbir və təvəkküllə cavab vermişdir. Rəsulullahın İslama çağırdığı qəbilələr bəzən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a düşməncə rəftarlarla cavab vermişlər. Ancaq Rəsulullah bu çətin şərtlər altında da təbliğinə davam etmişdir. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) təbliğini edərkən, Əbu Ləhəb kimi müşriklərin əleyhdə icra etdikləri fəaliyyətlərə də etiraz etmək vəziyyətində qalmışdır. Eyni dövrdə Əbu Ləhəb də Məkkə ətrafına gələn qəbilələrlə görüşüb, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) haqqında böhtan dolu sözlər söyləyərək onları təsir etməyə, Rəsulullahın təbliğini dinləmələrinə mane olmağa çalışmışdır.
Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in peyğəmbərliyinin 11-ci ilində Mədinədən gələn altı şəxsiyyət bir karvan Peyğəmbər Əfəndimizin təbliğinin vəsiləsiylə Müsəlman olmuşlar. Qəbilələri tərəfindən sevilən və söz sahibi olan bu kəslər Mədinəyə döndüklərində qohumlarını da İslama dəvət etmiş və qısa müddətdə İslamiyyət Mədinədə geniş ölçüdə yayılmışdır. Bu tarixdən sonrakı iki Həcc mövsümündə təkrar karvanlar halında Məkkəyə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)la görüşməyə gələn Mədinəlilər, Allahın Rəsuluna bağlılıq və itaət sözü vermişlər. Mədinəlilərin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a beyət etdiyini eşidən Məkkəli müşriklər isə, Müsəlmanlara olan təzyiqlərini daha da artıraraq, Məkkəni iman edənlər üçün yaşanmaz hala gətirməyə çalışmışlar. Bu dövrdə Allahdan gələn vəhy üzərinə Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) Məkkəli Müsəlmanlara Mədinəyə hicrət edəcəklərini bildirmişdir. Məkkəli müşriklər, Müsəlmanların Mədinədəki möminlərlə birləşərək böyük bir güc əldə edəcəkləri narahatlığıyla, Müsəlmanların hicrət etmələrinə də mane olmağa çalışmışlar. Kimilərini həbs edib işgəncə etmiş, kimilərinin də "yollarını kəsərək" onlara çətinlik çıxarmaq istəmişlər.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Allahın əmri gələnə qədər Hz. Əbubəkr və Hz. Əli ilə birlikdə Məkkədə bir müddət daha qalmışdır. Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in Allahın İlahi qoruması altında olduğundan qafil olan Əbu Cəhil, Əbu Ləhəb və inkar edənlərin digər qabaqda gələnləri, bir çox dəfə sınayıb müvəffəqiyyətsiz olduqlarını gördükləri halda, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a qarşı hərəkəti bir hücum daha tənzimləməyə qərar vermişlər. Bu məqsədlə Qureyşin hər qəbiləsindən güclü bir adam seçilmiş və bu kəslərin Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)a qarşı birlikdə bir tələ hazırlamalarına qərar verilmişdir. Beləcə hər qəbilənin hadisəyə daxil olacağını və buna görə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in qəbiləsinin bu vəziyyətə qarşılıq verə bilməyəcəyini düşünmüşlər. Allah Quranda Peyğəmbər Əfəndimizə hazırlanan bu tələni belə bildirməkdədir:
(Ya Rəsulum!) Yadına sal ki, bir zaman kafirlər səni həbs etmək və ya öldürmək, yaxud da (Məkkədən) çıxardıb qovmaq üçün (Darunnədvədə) sənə qarşı hiylə qururdular. Allah da (onların bu hiyləsinə qarşı) tədbir tökdü. Allah tədbir tökənlərin ən yaxşısıdır! (Ənfal Surəsi, 30)
Ancaq Rəsulullah, ayədən də aydın olduğu üzrə, bütə ibadət edən müşriklərin bütün cəhdlərindən olduğu kimi, Allahın köməyiylə bu tələdən də qorunmuşdur. Bu hadisənin ardından Hz. Əbubəkr ilə birlikdə Mədinəyə doğru yola çıxan Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a yeni bir tələ daha qurulmuş, Məkkənin qabaqda gələnləri Rəsulullahın arxasından ONU tapa bilmək üçün silahlı kəslər göndərmişlər. Ancaq Allahın İlahi qorumasıyla Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)a qurulan bu tələ də boşa çıxmışdır. Allah Quranda Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in içərisində olduğu bu vəziyyəti belə bildirmişdir:
(Ey möminlər!) Əgər siz ona (Peyğəmbərə) kömək etməsəniz, Allah ona kömək göstərmiş olar. Necə ki, kafirlər onu (Məkkədən) iki nəfərdən biri (ikinin ikincisi) olaraq çıxartdıqları, hər ikisi mağarada olduğu və öz dostuna (Əbu Bəkrə): “Qəm yemə, Allah bizimlədir!” –dediyi zaman (göstərmişdi). O vaxt Allah ona bir arxayınlıq (rahatlıq) nazil etmiş, onu sizin görmədiyiniz (mələklərdən ibarət) əsgərlərlə müdafiə etmiş, kafirlərin sözünü alçaltmışdı. Yalnız Allahın sözü (kəlmeyi-şəhadət) ucadır. Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir! (Tövbə Surəsi, 40)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)i dayandırmaq üçün qurulan tələlər əlbəttə ki bu qədərlə məhdud qalmamışdır. Əbu Ləhəb, Ümmü Cəmil və Əbu Cəhil kimi müşriklərin qabaqda gələnləri dərhal hər fürsətdə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)a çətinlik çıxarmağa, ona əziyyət verməyə çalışmış və bir çox dəfə öldürmə cəhdində olmuşdular.Allahın Rəsuluna və haqq dinə qarşı çirkin cəsarət göstərən bu kəslər haqqında Allah ayələrdə belə bildirmişdir:
Əbu Ləhəbin əlləri qurusun, qurudu da! (Və ya: Əbu Ləhəbin əlləri qurusun, o ölsün!) (Qiyamət günü) ona nə mal-dövləti fayda verəcək, nə də qazandığı (və ya: oğul-uşağı). O, alovlu atəşə girəcəkdir. Onun odun daşıyan (Peyğəmbərlə düşmənçilik edən, adamlar arasında söz gəzdirən) övrəti də həmçinin! Onun (övrətinin) boğazında xurma lifindən hörülmüş ip (və ya: yetmiş arşın uzunluğunda zəncir) olacaqdır! (Məsəd Surəsi, 1-5)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), bir tərəfdən bütpərəst qövmünün bu rəftarlarına qarşı mübarizə edərkən bir tərəfdən də gözəl əxlaqıyla, fədakarlığı, dayanıqlılığı və təslimiyyəti ilə ətrafındakı bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur. Hədislərdə Rəsulullahın üstün əxlaqı və comərdliyi belə bildirilməkdədir:
Rəsul (s.ə.s.) xeyr işlərində insanların ən comərdi idi. Peyğəmbər (s.ə.s.) xeyr cəhətdən əsməkdə olan küləkdən belə daha comərd idi. 45
Özündən bir şey istənildiyi zaman əsla "yoxdur" deməzdi və özündən istənilən heç bir şeyi əsirgəməzdi. 46
"Rəsulullah (s.ə.s.) insanların ən cömərdi, ən cəsuru və şücaətlisi idi. "47
Əbu Zərr mənə bunları söylədi: "Ey qardaşımın oğulu! Mən Hz. Peyğəmbərin yanına getmişdim. Əlimdən tutaraq mənə "Ey Əbu Zərr! Uhud Dağı qədər qızıl və gümüşüm olsa ölmədən əvvəl bir dənəsini belə buraxmadan Allah yolunda infak etməyi istəyərdim" buyurdular. 48
Digər bir hədisdə isə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in Hz. Aişəyə belə buyurduğu rəvayət edilməkdədir:
"Malı yığıb da xərcləmə barəsində xəsis davranma ki Allah ruzisini səndən kəsər, saxlayıb əlində infak etmədən tutma ki Allah da səndən daşınmağa çağırar. "49
Bir başqa hədisdə isə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in bu mövzudakı üstün əxlaqı belə izah edilməkdədir:
Aişə (r.a.)a dedim: "Rəsulullah (s.ə.s.) ailəsinin içində necə idi?" Cavab verdi: "İnsanların ən yumşağı, insanların ən cömərdi idi. Gülərüzlü və təbəssüm sahibi idi. .."50
Müsəlmanlara üstün əxlaqıyla ən gözəl şəkildə nümunə olan Rəsulullah (s.ə.s.), bir xütbəsindəki sözləriylə möminləri comərdliyə belə təşviq etmişdir:
Bir xütbəsində Allaha həmdi sənalar etdikdən sonra; "Ey insanlar! Yaxşı bilin ki Allah Təala sizlərə din olaraq İslamı seçmişdir. İslamınızı comərdlik və gözəl əxlaqla bəzəyin. Bilmənizi istəyərəm ki, comərdlik kökü cənnətdə, budaqları isə dünyada olan bir cənnət ağacıdır. İçinizdən comərdlik edənlər o budaqlardan birinə yapışmış olub, bu budaq onu cənnətə aparacaq. Xəsisliyə gəlincə, o da kökü cəhənnəmdə, budaqları isə bu dünyada olan bir ağacdır. Ki xəsislik edərək öz budaqlarından birinə yapışanı cəhənnəmə aparar." Daha sonra Peyğəmbər (s.ə.s.) iki dəfə; "Allah yolunda comərd olun" buyurdular. 51
Səhabənin Fədakarlığı
Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) və bütün digər peyğəmbərlərin haqq dinin yayılması, gözəl əxlaqın yaşanması üçün verdikləri qərarlı, cəsur və fədakarca mübarizənin bir bənzəri də Səhabənin həyatına hakimdir. Səhabəyi Kiram, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)i həyatda ikən və peyğəmbər olaraq görən mömin kəslərdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in mübarizəsinə gərək mallarıyla gərəksə də canlarıyla böyük dəstək verən Səhabəyi Kiramın bu əxlaqları, İslam tarixi boyunca yaşamış bütün Müsəlmanlar üçün böyük şövq qaynağı olmuşdur. Cəsarətləri, əzm və dayanıqlılıqları, iman qüvvətləri, Allaha və Rəsuluna olan qeydsiz şərtsiz sədaqətləri, ən çətin şərtlər altındaykən belə yalnız Allahın razılığını istəmələrini, Rəsulullahın nəfsini öz nəfslərindən üstün tutmaları, əsrlərdir İslam tarixində şərəflə xatırlanmaqdadır. Səhabələr keçmiş həyatlarını bir an belə düşünmədən arxalarında buraxmış, cəmiyyətin bütün hədə və təzyiqlərinə baxmayaraq Allahın Rəsulunun haqq dininə uyğun gəlmişlər. Onlar Allahın razılığını qazana bilmək üçün hər cür çətinliyi, sevərək gözə almışdılar.
İlk Müsəlmanlar arasında güclü qəbilələrə mənsub kəslər olduğu kimi, müşriklərin köləsi mövqeyində olduqları üçün gücsüz olan kəslər də olurdu. Bu kəslər, Müsəlmanlığı qəbul edib Rəsulullahın yoluna uyğun gəldikləri öyrənildiyində özlərinə hər cür şifahi və hərəkəti hücum, böhtan, əziyyət və işgəncənin edilə biləcəyini çox yaxşı bilirdilər. Ətraflarında da bu vəziyyətin bir çox nümunəsini gördükləri halda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in çağırışına tərəddüdsüz olaraq uyğun gəlmişlər.
Necə ki bu səbəblə müşrik cəmiyyətin müxtəlif hücumlarıyla qarşılaşmış, ancaq yenə də doğru yoldan heç bir şəkildə ayrılmamışlar. Allaha sığınaraq səbr etmiş və təvəkkül etmişlər. Allahın özlərini təhlükəsizliyə qovuşduracağını ümid edərək imanlarında dayanıqlılıq göstərmişlər.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a böyük bir sevgi və sədaqətlə bağlanmış, canlarıyla mallarıyla ONA dəstək olmuşlar. Haqq dinin və gözəl əxlaqın insanlar arasında yayılması üçün böyük bir ixlasla hərəkət etmişlər. Yaşadıqları bu çətinlikləri isə, daim Allahın rəhmətinə vəsilə olacaq bir yol və nemət olaraq xarakterizə etmişlər. De: “Biz Allahın Özü tərəfindən və ya bizim əlimizlə sizi əzaba düçar etməsini gözlədiyimiz halda, siz bizlərə ancaq iki yaxşı işdən (zəfər çalmaqdan və şəhid olmaqdan) birinin gəlməsinimi gözləyirsiniz? Doğrusu, biz də sizinlə birlikdə gözləməkdəyik!” (Tövbə Surəsi, 52) ayəsiylə bildirildiyi kimi, Allah rizasını hədəflədikləri üçün ölümü ya da yaralanmağı belə bir gözəllik olaraq görmüşlər. Allaha və Rəsulullaha olan sevgiləri güclərinə güc qatmış, normal bir insanın göstərə biləcəyi cəsarətin, əzm və şövqün ən çoxunu göstərmişlər.
Bu kəslər Allaha və Rəsuluna uyğun gəlməyə dəvət edildiklərində " Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz: “Rəbbinizə inanın!” – deyə imana tərəf çağıran bir kimsənin çağırışını eşidib Sənə iman gətirdik. Ey Rəbbimiz! İndi günahlarımızı bizə bağışla, təqsirlərimizdən keç (böyük günahlarımızı bağışla, kiçik günahlarımızın üstünü ört) və canımızı yaxşı əməl sahibləri ilə bir yerdə al !." (Al-İmran Surəsi, 193) ayəsiylə bildirildiyi kimi, imanı tərəddüdsüz olaraq qəbul etmiş və bu sözlərinə sonuna qədər sadiq qalmış kəslərdir. Allahın razılığı, peyğəmbərin sevgisi, onlar üçün dünyanın hər cür nemətindən daha sevimli olmuşdur. Dünya malını, Müsəlmanların dincliyi, rahatlığı və İslamiyyətin yayılması üçün fəda etmiş, özlərindən yana bir mal ehtirasına qapılmamışlar. Bir hədisdə Esad b. Zürarenin, Səhabəyi Kiramın Allaha və Rəsuluna olan bu sədaqət və dayanıqlılığını belə dilə gətirdiyi izah edilməkdədir:
"Ey Allahın Elçisi!.. Allah kimin doğru yolda olmasını istəyirsə və bütün bu işlərin nəticəsində kim xeyri axtarırsa bütün bunlar onlara asan gəlir. Biz hər şeyimizlə sənə razılıq etdik, sənin gətirdiyinə iman etdik, ürəyimizdə yerləşən bacarığı təsdiq etdik. Bu barədə sənə beyət edirik. Rəbbimizə və sənin Rəbbinə beyət edirik. Allah'ın əli əllərimizin üstündədir. Bizim qanlarımız sənin qanının önündədir. Əllərimiz sənin əllərinin altındadır. Biz öz nəfsimizi, uşaqlarımızı və xanımlarımızı nələrdən qorusaq səni də onlardan qoruyarıq. Əgər bu vədləri yerinə yetirsək bunu Allah üçün etmiş olarıq. Bundan dolayı da şakir olarıq. Ey Allah'ın Elçisi! Bu sözlərim səmimiyyətlə deyilmiş sözlərdir. Yardım ancaq Allahdandır."52
Hicrətin ikinci ilində Bədir Döyüşünün başlayacağı sırada isə, Müsəlmanların topluluq tərəfindən çox az olduğu və döyüş üçün çox hazırlıqları olmadığı bir vəziyyətdə də Səhabə yenə eyni cəsur və fədakar rəftarı göstərmişdir. "Heç bir xidmət və fədakarlıqdan geri dayanmarıq"53 deyərək, Rəsulullaha bağlılıqlarını bildirən Hz. Əbu Bəkirin və Hz. Ömərin yanında digər səhabələr də çox qərarlı və şövqlü bir rəftar sərgiləmişlər. Rəvayətlərdə Rəsulullahın süvarilərindən olan və Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in "min əsgərə əvəz" deyərək təriflədiyi, bir çox işgəncəyə məruz qaldığı halda Allaha sədaqətindən taviz verməyən Mikdad bin Esvədin sözləri belə izah edilməkdədir:
-Ey Allahın Elçisi! Cənabı Haqqın əmrləri nə isə, bizə bildir. Biz, sizə itaət edərik. Yəhudilərin, Hz. Musaya söylədikləri kimi, "Sən, Rəbbinlə birlikdə get də, düşmənlərlə döyüş!.. Biz burada, səni gözləyəcəyik" demirik. Biz hamımız, sənin sağında, solunda, qarşında, arxanda hərb etməyə hazırıq. 54
Səhabə hər hadisədə " Peyğəmbər möminlərə onların özlərindən daha yaxındır. (Möminlər peyğəmbəri özlərindən çox sevməli, onun hər bir əmrini sözsüz yerinə yetirməlidirlər). Onun övrətləri (möminlərin) analarıdır (heç kəs onlarla evlənə bilməz). Qohumlar (bir-birinə vərəsə olmaq baxımından) Allahın Kitabında möminlərdən və mühacirlərdən daha yaxındırlar. Amma (qohum olmayan) dostlarınıza (vəsiyyətlə) bir yaxşılıq edə (bir irs qoya) bilərsiniz. Bu (hökm) kitabda (lövhi-məhfuzda) yazılmışdır. (İslamın ilk dövrlərində sizə qardaş olanların, birlikdə Mədinəyə hicrət edənlərin bir-birinə vərəsə olmaq ixtiyarı var idi. Sonralar bu hökm ləğv edilib varislər məsələsində üstünlük qohumlara verildi. Qohum olmayan möminlərin bir-birinə vərəsə olması isə yalnız vəsiyyət yolu ilə mümkün hesab edildi)." (Əhzab Surəsi, 6) ayəsiylə bildirilən əxlaqı yaşamış, Allahın Rəsulunu qorumaq üçün öz canlarını ortaya qoymuşlar. Bu əxlaqıyla İslam tarixində şərəflə xatırlanan saleh möminlərdən biri də Səmmas b. Osman əl Mahzumidir. Semmas b. Osman, Uhud Savaşı əsnasında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı arxadan vurmağa çalışan bir kimsənin önünə atılaraq özünü Rəsulullaha sipər etmiş və aldığı ağır yara ilə şəhid olmuşdur.
Əshab-ı kiramdan, Allaha olan qəti imanları, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan dərin sevgiləri və sədaqətləri səbəbiylə eyni əxlaqı göstərmiş daha bir çox səhabə vardır. Bu kəslərdən bəziləri özlərini Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a sipər edərək şəhid olmuş, bəziləri də bu uğurda ağır yaralar almışdır, ancaq o ağır şərtlər altında da yenə özlərindən əvvəl düşündükləri Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təhlükəsizliyi və qorunması olmuşdur.
Hz. Əbubəkr və Hz. Osmanın ardından Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a tabe olaraq, ilk Müsəlmanlardan olma şərəfinə çatan və bundan ötəri işgəncəyə düşən Talha bin Ubeydullah da Uhud Döyüşündə Rəsulullahı qoruya bilmək üçün böyük qəhrəmanlıqlar göstərən səhabələrdəndir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in yanında olan bütün səhabələrin şəhid olmasıyla birlikdə Rəsulullahın yanında ONU qoruya biləcək tək adam Talha bin Ubeydullah qalmışdır. Bir çox qılınc zərbəsi almasına baxmayaraq böyük bir cəsarətlə döyüşməyə və Rəsulullahı qorumağa davam etmişdir.
Malik bin Zübeyr adındakı çox iti bir nişançının Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a atdığı oxlara qarşı qoya bilmək üçün oxlara əlini tutan Talha bin Ubeydullahın əli parçalanmış və barmaqları buna görə çolaq qalmışdır. Bu döyüşdə səksənə yaxın yara aldığı, dərhal hər yeri qılınc, mizraq və ox zərbələriylə yaralandığı halda Rəsulullahın yanından ayrılmamış, ONU qorumağa çalışmışdır. Hz. Əbu Bəkir və Sad bin Əbi Vakkas, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)in yanına yetişdiyi sırada qan itkisindən huşunu itirən Talha bin Ubeydullahın ayılar ayılmaz soruşduğu ilk sual isə özünə deyil, yenə Rəsulullaha istiqamətli olmuşdur. Bu hadisə rəvayətlərdə belə izah edilməkdədir:
Sevimli Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Hz. Əbu Bəkirə, dərhal Hz. Talhaya köməyə qaçmasını əmr etdilər. Əbu Bəkri Sıddiq, Hz. Talhanın ayılması üçün mübarək yüzünə su səpdi. Talha bin Ubeydullah Həzrətləri ayılar ayılmaz;
- Ya Eba Bəkir! Rəsulullah necə?
- Resululah yaxşıdır. Məni O göndərdi.
- Allahu Təalaya sonsuz şükrlər olsun. O sağ olduqdan sonra hər müsibət heçdir. 55
Görüldüyü kimi Səhabəyi Kiram, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a özlərini sipər edib belə mübarək bir insanı qoruma şərəfinə çata bilmək üçün bir-birləriylə yarışacaq qədər böyük bir ixlas və səmimiyyətlə hərəkət etmişlər. Allah, onların bu ixlaslı rəftarlarını tarix boyunca yaşamış olan bütün Müsəlmanlar üçün bir şövq qaynağı etmişdir. Onların o dövrün çox çətin şərtləri altında verdikləri xalisanə mübarizə, yaşadıqları dərin iman coşğusu və sədaqət, Allaha olan sevgiləri, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan sevgiləri Allahın icazəsiylə İslamiyyətin qısa müddətdə bütün dünyaya yayılmasına və insanların geniş kütlələr halında haqq dinə girməsinə vəsilə olmuşdur.
Səhabəyi Kiramın həyatına baxdığımızda ölümə ən çox yaxınlaşdıqları, ən çətin və ən kritik anlarda belə, Talha bin Ubeydullah kimi, hər birinin əvvəl özlərini deyil, başda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in, digər Müsəlmanların və İslamın mənfəətlərini düşündüklərini görərik. Ölüm döşəyindəykən belə soruşduqları, maraqlandıqları öz vəziyyətləri deyil, həmişə Rəsulullahın güvəndə olub olmadığı, Müsəlmanların nə vəziyyətdə olduğu, zəfər qazanılıb qazanılmadığıdır. Onları sevindirən də yenə bunlara dair xeyirli xəbərlərdir.
Bu əxlaqın ən gözəl nümunələrindən bir başqasını da Səhabəyi Kiramın komandirlərindən Numan bin Mukarrin əl-Muzəninin həyatında görmək mümkündür. Rəsulullah ilə birgə Məkkənin fəthinə və Huneyn Döyüşünə qatılmış olan Numan bin Mukarrin, Hz. Ömərin əmriylə İran üzərinə təşkil etdiyi səfərdə şəhid olmuşdur. Ancaq ölmək üzrəykən belə əsl düşündüyü öz vəziyyəti deyil, Müsəlmanların təhlükəsizliyi və müvəffəqiyyəti olmuşdur. Özüylə maraqlanmamasını, bunun yerinə döyüşə davam edilməsini söyləyəcək qədər cəsur və fədakar davranan Numan bin Mukarrinin bu əxlaqı rəvayətlərdə belə izah edilməkdədir:
Numan bin Mukarrin atına minib, əsgəri gəzdi. Hər bayrağın yanında dayanıb, onları hərbə təşviq edib, coşdurdu. Sonra dedi ki: Mən belə olsam, biri şəhid düşsə, kimsə onun yanında toplanmasın. Heç kim hücumdan geri dayanmasın! dedi.
Çətin bir döyüş oldu. İslam ordusunun komandiri Numan bin Mukarrin yerə düşmüşdü: Üzərimə bir paltar örtün, gözləmədən düşmənin üzərinə hücumunuz, bu halım sizi qorxudub, boşaltmasın, buyurdu.
"Numan bin Mukarrin yaralanıb düşüncə, yanına gəldim. Kimsə, kimsə ilə əylənməsin, velev ki mən belə olsam, sözünü xatırlayınca orada gözləmədim. İran ordusu məğlubiyyətə düşmüşdü. Döyüş bitmişdi. Numan bin Mukarrinin yanına getdim, vəfat etmək üzrə idi. Mənə soruşdu:
Müsəlmanlar nə etdilər?
Allahu Təala zəfəri nəsib etdi.
Əlhəmdülillah!
Numan bin Mukarrin bundan sonra kəlmeyi-şəhadət gətirib şəhid oldu. 56
Səhabəyi Kiramda görülən üstün fədakarlıq nümunələrindən bir başqası isə hələ uşaq yaşda olmaları ya da yaşlılıq səbəbiylə son dərəcə gücsüz olan səhabələrin də, Allah sevgiləri, imanlarının şövqü və Rəsulullaha olan sədaqətləri səbəbiylə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşə çıxmaq istəmiş olmalarıdır. Yaşının kiçik olması səbəbiylə Bədir Döyüşünə qatıla bilməmiş olan Əbu Səidi Hudri, Uhud Döyüşünə gedə bilmək üçün Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)dən icazə istəmiş, ancaq Rəsulullahın təlimatı üzərinə özü kimi yaşca kiçik olanlarla birlikdə Mədinədə qalmışdır. 57
Abdullah bin Zübeyr isə hələ on iki yaşlarındaykən Yərmuk Döyüşünə, bundan dörd il sonra isə Misirin fəthinə qatılaraq kiçik yaşda göstərdiyi şövq və cəsarətiylə bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur. 58 Eyni şəkildə həm yaşca çox irəli həm də ayağı şikəst olan Əmr. b. Cemuh da imanın coşğusu və Allahın razılığını qazanma arzusuyla Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)dan Uhud Döyüşünə qatılmaq üçün icazə istəmiş və bu döyüşdə şəhid düşmüşdür. 59 Rəsulullah vəfat edənə qədər onunla, ardından Hz. Əbubəkr və sonra da Hz. Ömər vəfat edənə qədər də onlarla birlikdə döyüşən Əbu Talha isə irəliləyən yaşına baxmayaraq Müsəlmanlarla birlikdə bir dəfə daha döyüşə çıxmaqda israr etmiş və çıxdığı bu döyüşdə dənizdə ikən şəhid düşmüşdür. 60 Görüldüyü kimi bütün ömürlərini Allahın razılığını qazanmaq üçün səy göstərərək keçirən bu mübarək kəslər də, imanın şövqüylə yaşlılıqlarında belə eyni şəkildə döyüşəcək fiziki gücü özlərində tapa bilmişlər.
Uşaqlar və yaşlıların yanında, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründə ixlas, cəsarət və fədakarlıqlarıyla önə çıxan bir başqa seqment isə salehə möminə qadınlar olmuşdur. Bu nümunə qadınlardan biri Ümmi Ümare Nesibe binti Kabdır. Qazilərə su paylamaq və yaralarını sarmaq vəzifəsiylə qatıldığı Uhud Döyüşünün şiddətli bir anında, Rəsulullaha hücum edən bir kimsəyə qarşı fədakarca bir mübarizə vermişdir.
"Özlərini, xanımlarını və uşaqlarını qoruduqları kimi Allah Rəsulunu da qoruyacaqlarına" dair Akabədə Allahın Rəsuluna beyət edən Nesibe binti Kab, döyüşün bir anda Müsəlmanların əleyhinə çevrildiyini və düşmənlərin Allahın Rəsulunun etrafında sıxlaşdığını görmüş və qılınca sarılaraq Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı qorumağa çalışmışdır. Digər səhabələrlə birlikdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in ətrafını çevirərək bədənlərinə ona qalxan edən kəslərdən biri olan Nesibe binti Kab, bir çox yerindən yaralanmışdır. 61
Özlərindən, tayfalarından, qohumlarından əvvəl daim Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təhlükəsizliyini düşünən nümunə Müsəlmanlardan biri də İkrimə bin Əbu Cəhildir. Müsəlmanlara olan kin və düşmənliyiylə bilinən Əbu Cəhilin oğlu olan İkrimə bin Əbu Cəhil, Hz. Əbubəkrin xilafəti dövründə Bizanslılara qarşı edilən Yərmuk Savaşına qatılmışdır. Zəfərlə nəticələnən döyüşün sonunda ağır yaralanan Əl Həris İbni Hişam, Süheyl b. Əmr və İkrimı İbni Əbu Cəhilin bir-birlərinə göstərdikləri fədakar rəftar belə rəvayət edilməkdədir:
Yərmuk Döyüşündə, Həris b. Hişam, İkrimə b. Əbu Cəhil və Süheyl b. Əmr ağır yaralar alaraq yerə düşdülər. Həris b. Hişam içmək üçün su istədi. Əsgərlərdən biri ona su apardı. İkrimənin özünə baxdığını görüncə "Bu suyu İkriməyə apar" dedi. İkrimə suyu alarkən, Süheylin özünə baxdığını gördü, suyu içməyərək "Bunu apar Süheylə ver" dedi. Lakin su Süheylə çatmadan Süheyl öldü. Bunun üzərinə su aparan İkriməyə qaçdı. Lakin İkrimədə ölmüşdü. Dərhal Hərisin yanına qaçdı. Hərisdə ölmüşdü. 62
Görüldüyü kimi səhabələr ölmək üzərəykən və bəlkə də köməyə ən möhtac olduqları anda belə, özlərinin deyil Müsəlman qardaşlarının nəfsinə önəm vermişlər. Şübhəsiz beləsinə bir fədakarlıq əxlaqını yaşaya bilmələri Allaha və axirətə qəti inanmalarından, Allaha könüldən təslim olmuş olmalarından qaynaqlanmaqdadır.
Səhabələr yaşadıqları çətinliklərdən ötəri heç bir zaman yorqunluğa qapılmamış, son dərəcə məqbul görünən vəziyyətlərdə belə, öz ehtiyaclarını, çətinliklərini Allah yolunda mübarizədən geri qalmaq üçün bəhanə etməmişlər. Hər vaxt üçün edə biləcəklərinin ən çoxuna talib olmuş, canlarıyla və mallarıyla güclərinin ən son nöqtəsinə qədər əzm və dayanıqlılıq göstərmişlər. Bu əxlaqın ən gözəl nümunələrindən birini Zeyd b. Suhvanın həyatında görmək mümkündür. Müsəlmanların 600 şəhid verdikləri Kadisiyedə döyüşərkən yaralanan və tək qolunu itirən Zeyd b. Suhvanın da bu halıyla döyüşməyə davam etməsi dərin imanından qaynaqlanmaqdadır. 63 İlba b. Cahş əl-İcli də yenə bənzərsiz fədakarlıq nümunələri sərgiləyən səhabələrdəndir. Kadisiye Savaşında var gücü ilə vuruşan İlba b. Cahş, aldığı ağır bir zərbəylə yaralanmış, ancaq bu vəziyyətinə baxmayaraq yarasını qucaqlayaraq döyüşməyə davam etmiş, eyni döyüşdə şəhid olaraq həyatını itirmişdir. 64
Normal şərtlərdə , yaralanan bir adam öz canına gələn zərəri kompensasiya etmək və daha çox zərərə düşmədən canını qurtarmaq üçün çalışar. Ancaq Səhabəyi Kiram bunun tam tərsinə hərəkət etmişdir; canlarına gələn zərərin özləri üçün böyük bir xeyr olduğunu bilmələrindən ötəri, bu vəziyyəti coşğuyla qarşılamış, Allah rizası üçün heç düşünmədən daha çoxuna talib olmuşlar. Yaralı olaraq döyüşməyə davam etdiklərində asanlıqla ölümlə qarşılaşa biləcəklərini bildikləri halda, ölümü bir gözəllik olaraq gördükləri və şəhidlik mərtəbəsinə çata bilməyi canı könüldən arzu etdikləri üçün heç bir tərəddüdə qapılmamış, şövqlə mübarizəyə davam etmişlər.
Bu əxlaq Zadır Rika' Savaşında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşən səhabələrdən Əbu Musa əl-Əşaridə də ən gözəl şəkildə təcəlli etmişdir. Rəvayətlərdə Əbu Musa əl-Əşarinin bu cəsarəti və fədakar əxlaqı belə izah edilməkdədir:
Əbu Musa əl-Əşari belə rəvayət edir: Peyğəmbərlə birlikdə döyüşə çıxdıq. Altı adamdıq. Bizim bir dəvəmiz vardı. Ona sıra ilə minirdik. Ayaqlarımız deşildi. Mənim hər iki ayağım həm şişdi, həm də dırnaqlarım düşdü. Buna görə ayaqlarımıza parçalar (bez parçaları) bağlayırdıq.O səfərə bundan dolayı "Zatur Rika" (Çınqıllar Hərbi, Ayağı Sarğılılar Hərbi) deyilmişdir. 65
Uhud Döyüşündə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in yanından ayrılmayaraq hücum edənlərə etiraz edən, bir tərəfdən də Müsəlmanların bayrağını daşıyan Musab bin Umeyrin fədakarlıqdakı dayanıqlılığı da Müsəlmanlar üçün əhəmiyyətli bir nümunədir. Musab bin Umeyr bu döyüşdə bir qılınc zərbəsiylə sağ qolunu itirməsinin ardından bayrağı sol qoluna almış, ikinci bir qılınc yarasıyla sol qolunu da itirincə bu halıyla özünü Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a sipər etmişdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)i qoruyarkən bədəninə batan bir mizraq ilə isə şəhid olmuşdur.
Katadə b. Numan səhabələrin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan sevgilərini və fədakar əxlaqlarını belə izah etməkdədir:
Hz. Peyğəmbərə bir yay hədiyyə edilmişdi. O da Uhud günü bu yayı mənə verdi. Mən Hz. Peyğəmbərin yanında işə yaramaz hala gələnə qədər onunla ox atdım. Sonra da gün boyunca özümü Hz. Peyğəmbərə gələcək olan oxlara qarşı sipər etdim. Ona atılan ox daha yerini tapmadan qarşısında məni tapırdı. Ox atacaq bir yay da tapa bilməmişdim. Nəhayət bir ox gələrək gözlərimdən birini çıxardı. ..66 Uhud günündə Hz. Peyğəmbərin üzünü mən öz üzümlə, kürəyini isə Əbu Dücanə Simak b. Hareşe əl-Ənsarı öz kürəyiylə qoruyurdu. O gün Əbu Dücanənin kürəyinə bir çox ox batmışdı. 67
Ibni İshakdan nəql edilən bir rəvayətdə isə Müsəlmanların Allahın razılığını qazanma arzusundakı bu şövq və fədakarlıqlarına dair belə bir nümunə iştirak etməkdədir:
Mən Uhud Döyüşündə oldum. Qardaşım da vardı. İkimiz də yaralı olaraq döyüşdən çıxdıq. Hz. Peyğəmbərin xəbərçisi "Düşmənin arxasından gediləcək" sözünü elan etdiyində qardaşıma "Peyğəmbərlə birlikdə bir səfərdə iştirakı qaçırmayaq" dedim. Allaha and içərəm, minəcək heyvanımız da yox idi və ikimiz də ağır yaralıydıq. Rəsulullah ilə birgə yola çıxdıq. Lakin mənim yaram qardaşımınkından yüngül idi. O yerə düşdüyündə onu bir az kürəyinə alar aparardım, bir az da gedərdi. Bu Müsəlmanların çatdığı nöqtəyə çatana qədər belə davam etdi. 68
Quranda Səhabəyi Kiram kimi Allahın razılığı üçün hər cür fədakarlığı gözə alan səmimi Müsəlmanların cənnətlə müjdələnildikləri belə bildirilməkdədir:
“Rəbbi də onların dualarını qəbul edərək cavab verdi: “İstər kişi, istərsə də qadın olsun, Mən heç birinizin əməlini puça çıxarmaram. Siz (hamınız) bir-birinizdənsiniz (dində kişi, qadın eynidir). Hicrət edənlərin (Məkkədən Mədinəyə öz dinini qorumaq məqsədilə köçənlərin), öz yurdlarından çıxarılanların, Mənim yolumda əziyyətə düçar olanların, vuruşanların və öldürülənlərin günahlarının üstünü Allahdan bir mükafat olaraq, əlbəttə, örtəcək və onları (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəyəm. Ən yaxşı mükafat Allah yanındadır!” (Al-İmran Surəsi, 195)
Tarix boyunca göndərilmiş olan peyğəmbərlər yurdlarından çıxarılma, təzyiq altına alınma, hədələnmə və hətta öldürülməyə qədər çatan çətinliklər yaşamış, amma bütün bunları imani bir şövq və coşğuyla qarşılamışlar. Hz. Yusuf böhtana düşərək illər ili zindanda qalmış, Hz. İbrahim qövmünün irəli gələnləri tərəfindən alova atılaraq öldürülməyə çalışılmış, Hz. Musa Fironun hədələmə və təzyiqləriylə qarşılaşmış, Hz. Lut yaşadığı cəmiyyətdən çıxarılmağa çalışılmışdır. Ancaq bu mübarək insanların hər biri də bu hadisələr qarşısında Rəbbimizə qarşı böyük bir sədaqət, təslimiyyət və güvən ilə hərəkət etmişlər.
Bədiüzzaman Səid Nursi kimi İslam böyükləri də həyatları boyunca bir çox çətinliklə qarşılaşmış, ancaq bütün bunları çox qiymətli anlar olaraq qiymətləndirmişlər. İrəliləyən hissələrdə göstərdiyi üstün əxlaqa daha ətraflı olaraq toxunacağımız Bədiüzzaman Səid Nursi, ömürünün əhəmiyyətli bir hissəsini həbslərdə, sürgündə, əziyyət və təzyiq altında keçirmişdir. İrəliləyən yaşına, xəstəliklərinə, yoxluq və çətinlik içərisində olmasına baxmayaraq daim Allaha təslimiyyətli, təvəkküllü olmuşdur. Bu çətinlikləri bir gözəllik və nemət olaraq xarakterizə etmiş, ən çətin anlarında belə İslam dininin, Müsəlmanların mənfəətlərini düşünmüş, fədakarlıqda çox güclü bir dayanıqlılıq göstərmiş, bu üstün əxlaqıyla tələbələrinə də nümunə olmuşdur. Ustadın və tələbələrinin səmimi səyləri, Allahın icazəsiylə Quran əxlaqının çox geniş kütlələrə elanla bilməsini təmin edən əhəmiyyətli bir təbliğ vəsiləsi olmuşdur.
İndiki vaxtda da bütün Müsəlmanlar, Quran əxlaqının yaşanmasında və insanlara izah edilməsində eyni şövq və dayanıqlılıqla hərəkət etməlidirlər. Qarşılarına çıxan çətinliklərdən heç bir şəkildə yorqunluğa və ümidsizliyə qapılmadan, Quranda bildirilən birlik və fədakarlıq ruhuyla bu qiymətli anların savabını qazanmağa talib olmalıdırlar. Dünya həyatının məşğuliyyətləri, fərdi mənfəətləri heç bir zaman üçün bu əxlaqın yaşanmasına bir mane olmamalıdır. Unudulmamalıdır ki, belə bir vəziyyətdə insanın bütün etdikləri axirət həyatında mütləq qarşısına çıxacaq. Yaxşılıqlarından da pisliklərindən də hesaba çəkiləcək.
Allah Quranda nəticənin mütləq inananların lehinə olacağını, Quran əxlaqını bütün insanlar arasında hakim edəcəyini bildirmişdir. Allah mütləq olaraq qalib gələndir, bütün əskikliklərdən münəzzəhdir, heç bir şeyə ehtiyacı olmayandır. İnsan isə ehtiyac içində olandır, Allahın razılığını, məmnuniyyətini qazanmağa möhtacdır. Allah diləsə yalnız "Ol" deməsiylə dilədiyini edəndir. Bu səbəblə insanların göstərəcəkləri səy yalnız öz qurtuluşları üçün olacaq. Ayrıca insanın bu həqiqəti də unutmaması lazımdır; özü fədakarlıqdan qaçınacaq olsa, xalis Müsəlmanlar onsuz da bütün məsuliyyəti boynuna götürəcək və lazım olan hər mövzuda ən səmimi səyi xərcləyəcəklər.
Allahın təqdir etdiyi nəticə reallaşacaq. Buna vəsilə olanlar Allahın icazəsiylə Allah Qatında, göstərdikləri bu səyin savabını və axirətdəki qarşılığını alacaqlar. İtkin içərisində olan yalnız fədakarlıqdan qaçınan adamın özü olacaq. Allahın özü üçün yaratmış olduğu fürsətləri və savab imkanlarını qaçırmış və önünə çıxan çox qiymətli vaxtları lazımı kimi qiymətləndirə bilməmiş olacaq.
Unudulmamalıdır ki Allah bu üstün əxlaqı yaşamağı tələb edən səmimi ixlas sahiblərinə köməyini çatdıracaq və onları üstün edəcək. Quranda Allahın səmimi qullarına olan bu vədi belə bildirilməkdədir:
Hər kəs Allahı, Onun Peyğəmbərlərini və iman gətirənləri özünə dost tutarsa, (hər iki dünyada işləri yaxşı gedər). Şübhəsiz ki, qələbə çalanlar məhz Allahın firqəsidir (Allahı özünə hami və dost seçən şəxslərdir). (Maidə Surəsi, 56)
Allah (lövhi-məhfuzda): “And olsun ki, Mən və peyğəmbərlərim qalib gələcəyik!” – deyə yazmışdır. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir! (Mübarizə Surəsi, 21)
Allah bunu sizin üçün məhz müjdə olaraq və qəlbləriniz rahatlansın deyə etdi. Kömək ancaq yenilməz qüdrət, hikmət sahibi olan Allahdandır ki, O (bununla) kafirlərin bir hissəsini məhv etsin (döyüş meydanında kəsib-doğrasın) və ya onları məğlubiyyətə uğratsın. Belə ki, onlar naümid geri dönsünlər. (Al-İmran Surəsi, 126-127)
İrəliləyən sətirlərdə bütün Müsəlmanlar üçün çox qiymətli bir nümunə olan Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in və səhabələrin həyatlarına və Bədiüzzaman Səid Nursinin fədakarlıqlarla keçən həyatına toxunaraq, birlik və fədakarlıq anlayışıyla hərəkət edildiyində çətinliklərlə necə mübarizə edildiyinə və necə böyük müvəffəqiyyətlər əldə edilə bildiyinə diqqət çəkəcəyik.
Peyğəmbərimiz Hz. Muhammmed (s.ə.s.)ın Fədakar Əxlaqı
Allah rizası üçün birlik içində hərəkət etmək, möminlərin çətinliklər qarşısında müvəffəqiyyət əldə etməsində əhəmiyyətli bir imani sirrdir. Müsəlmanların tarix boyunca yaşadıqları hadisələrə baxdığımızda da çətinliklərin həmişə bu şəkildə aşılabildiyini görərik. Başda Allahın bütün insanlara nümunə etdiyi Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) və səhabələr olmaq üzrə, Müsəlmanlar bu əxlaqı ən gözəl şəkildə yaşamış, göstərdikləri üstün səbir və fədakarlıq nümunələriylə İslamiyyətin və Quran əxlaqının bütün dünyaya yayılmasına vəsilə olmuşlar.
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), göndərildiyi müşrik cəmiyyəti, o günə qədər yaşadıqları azğın inanclarını tərk etməyə və yalnız bir olan Allaha qulluq etməyə çağırmışdır. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, bu təbliği əsnasında çox böyük çətinliklərlə qarşılaşmışdır. İslam əxlaqının cəmiyyətdə yayılmasının öz mənfəətlərini zədələyəcəyini düşünən müşriklər, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a və inananlara qarşı birlik olmuş, əllərindəki bütün imkanları istifadə edərək böyük bir mübarizə icra etmişlər. Atalarının şirk dinini dəyişdirməyi qəbul etməmiş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a tələlər qurmağa cürət etmişlər. Rəsulullahdan nəfslərinə uyğun ayə gətirməsini istəmiş, ONU öldürməyə, yaşadığı yerdən çıxartmağa ya da həbsə salmağa cəhd etmişlər. Allahın Rəsulunun təbliğinin insanlar üzərindəki təsirini önləyə bilmək üçün, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a dəlilik, cadugərlik, ağıl qeyri-kafiliyi, doğru sözlü olmamaq, şairlik kimi əsassız böhtanlarda olmuşlar. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) inkarçıların şifahi və hərəkəti olaraq etdikləri bütün bu böhtan və hücumlara qarşı çox üstün bir səbir və təvəkkül göstərmiş, onlara həmişə Quran əxlaqıyla cavab vermişdir. Allahın endirdiyini heç bir dəyişikliyə salmadan, heç kimin mənfəətini hesab etmədən, yalnız Allahdan qorxub çəkinərək hərəkət etmişdir. Edilən bütün hədələmələrə, təzyiqlərə və edilən çətinliklərə baxmayaraq, dini təbliğ etməyə davam etmişdir. İnkarçılara qarşı verdiyi bu mübarizənin yanında, bərabərindəki Müsəlmanların hər cür məsuliyyətini də birinci dərəcədən özü boynuna götürmüşdür. Onları bir tərəfdən təhlükələrdən qoruyarkən, bir tərəfdən də din əxlaqını təbliğ edərək ətrafındakı bütün insanları öyrətmişdir.
Şübhəsiz Rəsulullahın bu üstün əxlaqı, bütün Müsəlmanlar üçün çox əhəmiyyətli bir nümunədir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in, ən çətin şərtlərdə ikən belə əvvəlcə dinin mənfəətlərini, Müsəlmanların rahatını, təhlükəsizliyini və dincliyini ön planda tutması, ONun sahib olduğu üstün fədakarlıq anlayışını göstərməkdədir. Döyüşlərin ən qızışdığı, Allahın Müsəlmanları aclıq, yoxluq, xəstəlik kimi çətinliklərlə sınadığı bir mühitdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Müsəlmanlara qarşı çox böyük düşkünlük göstərmiş, onları mərhəmət və şəfqətlə qoruyub gözləmişdir.
Səhabələr də Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in bu üstün fədakarlıq anlayışını özlərinə nümunə götürüb, maddi mənəvi hər mövzuda üstün bir əxlaq sərgiləmişlər. Bu fədakarlıq ruhuna dayanan birlikləri nəticəsində böyük bir qüvvət əldə etmiş, Allahın rəhmətiylə inkar edənlərə və müşriklərə qarşı böyük zəfərlər qazanmışlar. Peyğəmbərimiz (səv) dövründə çox kiçik bir birlik olan Müsəlmanların sayı gedərək böyük bir yüksəlişlə artmış, İslamiyyət bütün Ərəb Yarımadasına yayılmışdır.
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) hər şeydən əvvəl nəfsindən yana böyük fədakarlıqlarda olmuş, iman edənlərin dünya və axirət mənfəətləri üçün öz nəfsindən infaq etmişdir. Şübhəsiz İslam əxlaqını yeni öyrənməkdə olan kəslərin təhsili, çox vaxt böyük fədakarlıqlar tələb etmişdir. Quranın müxtəlif ayələrində gərək Bədəvi olaraq adlandırılan köçəri kəslərin gərəksə də ürəkləri imana hələ yeni istilənməkdə olan kəslərin cahilcə rəftarlarından bəhs edilməkdədir. Quranda iştirak edən bu ayələrdən bəziləri belədir:
(Qənimət əldə etmək iştahası ilə islama daxil olan) bədəvi ərəblər: “Biz iman gətirdik!” – dedilər. (Ya Peyğəmbər! Onlara) de: “Siz (qəlbən) iman gətirmədiniz! Ancaq: “Biz islamı (müəyyən şəxsi məqsəd, mənfəət naminə) qəbul etdik!” – deyin. Hələ iman sizin qəlblərinizə daxil olmamışdır (çünki iman əməllə etiqadın vəhdəti, islamı qəbul etmək isə yalnız zahiri əməl deməkdir). Əgər Allaha və Peyğəmbərinə itaət etsəniz, O sizin əməllərinizdən heç bir şey əskiltməz (mükafatınızı layiqincə verər). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! (Hucurat Surəsi, 14)
Bədəvilər küfr və nifaq baxımından daha pis (qəliz) və Allahın öz Peyğəmbərinə nazil etdiyi hökmləri (cahillikləri üzündən) bilməməyə (başa düşməməyə) daha layiqdirlər. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir! (Tövbə Surəsi, 97)
Ətrafınızdakı bədəvilər və Mədinə əhalisi içərisində ikiüzlülüyü özlərinə adət etmiş (bu işdə mahir) münafiqlər vardır. Sən onları tanımazsan, Biz isə onları tanıyırıq. Onlara iki dəfə (dünyada və qəbir evində) əzab verəcəyik. Sonra (axirətdə) isə ən böyük əzaba uğrayacaqlar. (Tövbə Surəsi, 101)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) ətrafındakı insanların cahilcə rəftarlarına daim ən gözəl şəkildə, Quran əxlaqıyla cavab vermişdir. Quranda Rəsulullahın bu üstün əxlaqı belə bildirilməkdədir:
Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən! (Qələm Surəsi, 4)
Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnəkdir! (Əhzab Surəsi, 21)
Bir insanın ətrafındakı kəslərin bəzən cahillikdən, bəzən isə pis niyyət, pis əxlaq ya da zalımlıqları səbəbiylə sərgilədikləri xarab rəftarlara qarşı səbir göstərə bilməsi, bütün bunlara ən gözəl əxlaq ilə qarşılıq verə bilməsi böyük bir fədakarlıq nümunəsidir. Xüsusilə də adamın haqlı olduğu, haqqının yeyildiyi, haqsızlığa düşdüyü vəziyyətlərdə bu haqqından imtina edə bilməsi böyük bir üstünlükdür. Bəzən cahillik içərisində olan kəslər, bu üstün əxlaqı təqdir etməyəbilər ya da fərqinə belə dalmayabilərlər. Ancaq bu əxlaqı yalnız Allahın razılığını qazana bilmək üçün yaşayan dərin iman sahibləri, bağışlamanın, səbir göstərmənin, ən çətin gəldiyi vəziyyətlərdə belə nəfslərindən infaq edərlər. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz də ətrafındakı insanların pis niyyətli rəftarlarına qarşı, Allah rizası üçün öz nəfsindən yana fədakarlıq göstərmiş, daim onları doğru olana təşviq edib islah etmə yolunu seçmişdir. Allah, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in möminlərə qarşı olan bu düşkünlüyünü, fədakarlığını və gözəl əxlaqını ayələrdə belə bildirməkdədir:
(Ya Rəsulum!) Allahın mərhəməti səbəbinə sən onlarla (döyüşdən qaçıb sonra yanına qayıdanlarla) yumşaq rəftar etdin. Əgər qaba, sərt ürəkli olsaydın, əlbəttə, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər. Artıq sən onları əfv et, onlar üçün (Allahdan) bağışlanmaq dilə, işdə onlarla məsləhətləş, qəti qərara gəldikdə isə Allaha təvəkkül et! Həqiqətən Allah (Ona) təvəkkül edənləri sevər! (Al-İmran Surəsi, 159)
(Ey ümmətim!) Sizə özünüzdən bir peyğəmbər gəldi ki, sizin əziyyətə (məşəqqətə) düşməyiniz ona ağır gəlir, o sizdən (sizin iman gətirməyinizdən) ötrü təşnədir, möminlərlə şəfqətli, mərhəmətlidir! (Tövbə Surəsi, 128)
Sonra əhdlərini pozduqları üçün onları lənətlədik və ürəklərini sərtləşdirdik. Onlar sözlərin (Tövratda peyğəmbərin vəsfinə dair kəlmələrin və bəzi başqa ayələrin) yerlərini dəyişib təhrif edir və xəbərdar edildikləri şeylərin bir hissəsini (Muhəmməd peyğəmbərə iman gətirməyi) unudurlar. Onların az bir qismi müstəsna olmaqla, sən onlardan həmişə xəyanət görəcəksən. Bununla belə, onları bağışla, günahlarından keç. Şübhəsiz ki, Allah yaxşılıq edənləri sevər! (Maidə Surəsi, 13)
Hz. Aişədən rəvayət edilən bir hədisdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in bu gözəl əxlaqı "…Rəsulullah başqalarını nəfsinə seçim edərdi. "42 sözləriylə ifadə edilmişdir. Hz. Hüseyndən rəvayət edilən bir hədisdə isə aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən Rəsulullah Əfəndimiz (s.ə.s.)in fədakar əxlaqı belə izah edilməkdədir.
Atama Rəsullullah'ın oturuşunu soruşdum, belə buyurdu: "Allah Elçisi ancaq zikr üzərinə oturardı. Müəyyən yerləri özünə seçmədiyi kimi, belə etməkdən insanları da çəkindirərdi. Bir məclisə gəldiyində, harada məclis bitmişsə (boş yer var isə) o nöqtədə oturar və səhabələrə də belə etmələrini əmr edərdi. Özüylə oturan hər kəsə payını verərdi. Onunla oturan heç kim, Rəsulullah'ın yanında özündən daha üstün olduğu qənaətinə gəlməzdi. Kim Rəsulullah ilə otursa və ya bir ehtiyacını Hz. Peyğəmbərdən almaq üçün onun yanına gedərsə, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) ona karşı səbr edər, o Peyğəmbəri bıraxıb gedici olardı. Kim Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)dan bir ehtiyacını istəsə ya o ehtiyacı yerinə yetirər və ya xoş söz söyləyərək onu geri göndərərdi. Onun gülər üzlüyü, gözəl əxlaqı, o insanları zəngin etmişdir. 43
Bir başqa hədisdə Rəbbimizin yüksək əxlaq bağışlamış olduğu Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in bu üstün rəftarı belə izah edilməkdədir:
Yezid ət-Teymi belə anladır: Huzeyfənin yanındaydım. Bir adam Huzeyfəyə, "Əgər mən Peyğəmbər zamanına yetişsəydim onunla birlikdə savaşır və böyük bir mətanət göstərərdim" dedi. Huzeyfə ona "Sənmi elə edəcəkdin? Allaha and içirəm ki, Əhzab günü Hz. Peyğəmbərlə bərabərdim. Şiddətli külək və qorxunc bir soyuq vardı. Hz. Peyğəmbər "Bir adam yoxdurmu ki, müşriklərdən bir xəbər gətirsin də qiyamət günü mənimlə birlikdə olsun." Sonra Hz. Peyğəmbər xəbər gətirməm üçün məni göndərdi. Gedib Qureyşin vəziyyətini öyrəndikdən sonra Rəsulullaha gəldim. Düşmənin yanından döndükdən sonra yenə köhnəsi kimi titrəyirdim. Rəsulullaha xəbəri verdim. Rəsulullah əbasını mənə geydirdi. Əba üstündəydi və onunla namaz qılırdı. Və səhərə qədər Hz. Peyğəmbərin əbası altında yatdım. 44
Göstərdiyi bu bənzərsiz əxlaqın yanında Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, Quranın "De: “Mənim namazım da, ibadətim də, həyatım və ölümüm də aləmlərin Rəbbi Allah üçündür! (Ənam Surəsi, 162) ayəsində bildirildiyi şəkildə, bütün həyatını, malını, canını Allaha həsr etmişdi. İslam əxlaqının bütün insanlar arasında yayılması, dinclik, barış və sevgi əxlaqının hakim olması üçün maddi və mənəvi bütün imkanlarını ortaya qoymuşdu. Bu uğurda hər cür çətinliyə böyük bir şövq və təslimiyyətlə talib olmuşdu.
İslami qaynaqlara görə, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) üç ilə qədər təbliğ fəaliyyətlərini gizlidən gizliyə davam etdirmiş, təbliğində son dərəcə ehtiyatlı davranmışdır. Bu dövrdə bir çox adam Müsəlmanlığı qəbul etmiş və İslamiyyət gedərək güc qazanmışdır. Üç ilin sonunda isə Allahın əmri üzərinə Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) peyğəmbərliyini və İslamiyyəti, Qureyşli qəbilələrin hər birinə ayrı-ayrı açıqca elan etmişdir. Qureyşli müşriklər əziyyət və düşmənliyə cürət edərək Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in dəvətinə qarşı çıxmışlar. Ona qarşı amansız bir mübarizəyə girmiş, əllərindəki bütün imkanları istifadə edərək bu mübarək insanı təsirsiz hala gətirməyə çalışmışlar. Bunun üçün isə mümkün olan hər cür əziyyət və hətta sui-qəsd üsullarına müraciət etmişlər. Başda Əbu Ləhəb və arvadı Ümmü Cəmil, Əbu Cəhil olmaq üzrə, Qureyş qəbilələrinin qabaqda gələnləri Rəsulullahı dayandıra bilmək üçün böyük mübarizələr vermişlər.
Ancaq İslamiyyətin yayılmasını önləyə bilmək üçün başlatdıqları bütün cəhdlər nəticəsiz qalmışdır. Bu vəziyyət Məkkəli müşrikləri və qövmün qabaqda gələnlərini olduqca narahat etmişdir. Əleyhdəki bütün səylərinə baxmayaraq Müsəlmanların sayı gün keçdikcə artmış və İslamiyyət, Məkkə xaricindəki qəbilələr tərəfindən də qəbul görməyə başlamışdır. Hz. Ömər, Hz. Həmzə kimi qabaqda gələn kəslərin də Müsəlmanların arasına qatılması və bu yolla İslamın gedərək güclənməsi bu kəsləri olduqca narahat etmişdir. Etdikləri işgəncələrlə, şiddət nümayişləriylə kimsəni dinindən çevirə bilmədiklərini, İslamiyyətin yayılmasına maneə törədə bilmədiklərini görmüşlər. Bu vəziyyətdə yeni bir üsul axtarışına getmiş və Müsəlmanları təzyiq və baykot üsullarıyla dayandırmağa çalışmışlar. İttifaqla etdikləri baykot qərarlarına görə Müsəlmanlarla və onları qoruyan qəbilələrlə ticari heç bir münasibətdə olmamağa qərar vermişlər. Bu qərara görə onlara heç bir şey satılmayacaq və onların mallarından heç bir şey alınmayacaqdı.
Kəbə divarına yazılı olaraq asdıqları bu qərarlar qısa müddətdə bütün Məkkəlilər tərəfindən tətbiqə keçirilmişdir. Bu qatı boykot səbəbiylə Müsəlmanlar topluca bir yerə daşınaraq bir yerdə yaşamağa başlamışlar. Müşriklər, boykota düşənlərin toplandıqları məhəlləyə az qala heç bir qida vəsaiti soxmurdular. Yalnız Həcc mövsümündə çölə çıxıb alverdə etmələrinə icazə verirdilər. Ancaq bu vəziyyətdə də künc başlarında dayanaraq onlara bir şey aldırmamaq üçün əllərindən gələn hər cür şeyi edirdilər. Bəzən Müsəlmanlara mal satmamaları üçün satıcıları hədələyir, bəzən isə satıcıların bütün mallarını satın alaraq Müsəlmanların ala biləcəkləri bir şey buraxmırdılar. Məkkəyə yemək gətirən karvanları şəhərin xaricində qarşılayıb müxtəlif vədlərlə onları Müsəlmanlar əleyhinə çıxarırdılar.
Bu dövrdə boykota düşən Müsəlmanlar, çöldən çox bir şey götürə bilmədiklərindən qısa müddətdə şiddətli bir aclıq və qıtlıqla qarşı-qarşıya qaldılar. Bu dövrdə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)in, əmisi Əbu Talib və Hz. Xədicə boykota düşənlərin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bütün mal varlıqlarını xərclədilər. Tam üç il gedən bu boykot ilə meydana gətirdikləri çətinlik, aclıq və qıtlıq mühitinə baxmayaraq, inkar edənlər yenə də İslamiyyətin yayılmasını önləyə bilmədilər. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz bu ağır şərtlər altında, böyük fədakarlıqlarla təbliğ vəzifəsini ən gözəl şəkildə yerinə yetirmişdi.
Üç ilin sonunda Qureyşli irəli gələnlər boykotu müxtəlif səbəblərlə sona çatdırmaq vəziyyətində qaldılar. Ancaq Müsəlmanlar əleyhində səy göstərməkdən imtina etmədilər. Bu dövrdə Məkkənin sözü dinlənən adlarından biri olan və Müsəlmanlığı qəbul etməməsinə baxmayaraq, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı ilk gündən etibarən qoruyub dəstəkləyən əmisi Əbu Talib və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in xanımı Hz. Xədicənin vəfatı Qureyşlilərin cəsarətlərinin daha da artıb hərəkətə keçmələrinə səbəb oldu. Əbu Talibin mövqeyi səbəbiylə o zamana qədər Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a istiqamətli bir cəhdində olmaqdan çəkinən Qureyşin qabaqda gələnləri, bu vəziyyətin ortadan qalxmasını fürsət bildilər. Peyğəmbər Əfəndimizin təbliğini dayandıra bilmək və Müsəlmanların dinlərini yaşaya bilmələrinə maneə törədə bilmək üçün hər cür zülm, təzyiq, işgəncə, hədələmə və əziyyət üsuluna müraciət etdilər.
İslamın təbliğinin onuncu ilində Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), gedərək artan bu sözlü və fiziki təzyiqlər qarşısında Məkkə xaricindəki bir cəmiyyətə səslənməyə qərar vermişdir. Hz. Zeyd bin Hərisə ilə birlikdə Ərəbistanın əhəmiyyətli bölgələrindən biri olan Taifə gedərək oradakı Sakif qəbiləsini İslamiyyəti qəbul etməyə və onları Qureyş müşriklərinə qarşı Müsəlmanları qorumağa dəvət etmişdir. Taifdə qaldığı on gün boyunca qəbilənin irəli gələnlərinə İslamı izah etmişdir. Ancaq Lat adlı böyük bir bütə ibadət edən Taifliler arasında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təbliğinə uyğun gələn olmamışdır. Rəsulullah, şəhərin qabaqda olan adlarıyla tək-tək danışmış, amma bu kəslərin cəhalət, qürur və düşmənlik içərisində olduğunu görmüşdür. Rəsulullah buradakı insanların Hz. Zeyd bin Hərisə və özünə qarşı yönəltdikləri sözlü və hərəkəti hücumlara qarşı səbr etmişdir.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), hər an ölüm, işgəncə, aclıq və sürgün kimi hədələmələr altında yaşayan Məkkədəki Müsəlmanları, bu çətin şərtlərdən qurtarmaq üçün hər yolu sınamışdır. O dövrün çətin şərtləri altında, rəvayətlərdə bildirildiyi üzrə, Taifə getməsi və buradakı bütpərəst insanlara doğru yolu göstərə bilmək üçün əlindən gələn hər şeyi etməsi Rəsulullahın üstün əxlaqının təcəllilərindəndir. Necə ki burada da, rəvayətlərdə izah edildiyi üzrə bu cahil insanların müxtəlif əziyyətləriylə qarşı-qarşıya qalmışdır. Ancaq Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) İslamiyyətin yayılması və Müsəlmanların təhlükəsizliyə qovuşması üçün bütün bunları gözə almış, fədakarlıqda bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur.
Peyğəmbərimiz Məkkəyə dönüşündə Qureyşlilərin Müsəlmanlara təzyiqlərini şiddətləndirdiklərini görmüş və İslamiyyəti digər qəbilələrə təbliğə davam etmişdir. Həcc mövsümündə Məkkə ətrafında yerləşən ya da ilin müəyyən dövrlərində qurulan düşərgələri gəzməyə gələn Ərəb qəbilələriylə görüşmüş, Quranı izah edərək onları İslama dəvət etmişdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bu dövrdə də bir çox çətinliklə qarşılaşmış, amma Allah rizası üçün bütün bunlara gözəl bir səbir və təvəkküllə cavab vermişdir. Rəsulullahın İslama çağırdığı qəbilələr bəzən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a düşməncə rəftarlarla cavab vermişlər. Ancaq Rəsulullah bu çətin şərtlər altında da təbliğinə davam etmişdir. Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) təbliğini edərkən, Əbu Ləhəb kimi müşriklərin əleyhdə icra etdikləri fəaliyyətlərə də etiraz etmək vəziyyətində qalmışdır. Eyni dövrdə Əbu Ləhəb də Məkkə ətrafına gələn qəbilələrlə görüşüb, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) haqqında böhtan dolu sözlər söyləyərək onları təsir etməyə, Rəsulullahın təbliğini dinləmələrinə mane olmağa çalışmışdır.
Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in peyğəmbərliyinin 11-ci ilində Mədinədən gələn altı şəxsiyyət bir karvan Peyğəmbər Əfəndimizin təbliğinin vəsiləsiylə Müsəlman olmuşlar. Qəbilələri tərəfindən sevilən və söz sahibi olan bu kəslər Mədinəyə döndüklərində qohumlarını da İslama dəvət etmiş və qısa müddətdə İslamiyyət Mədinədə geniş ölçüdə yayılmışdır. Bu tarixdən sonrakı iki Həcc mövsümündə təkrar karvanlar halında Məkkəyə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)la görüşməyə gələn Mədinəlilər, Allahın Rəsuluna bağlılıq və itaət sözü vermişlər. Mədinəlilərin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a beyət etdiyini eşidən Məkkəli müşriklər isə, Müsəlmanlara olan təzyiqlərini daha da artıraraq, Məkkəni iman edənlər üçün yaşanmaz hala gətirməyə çalışmışlar. Bu dövrdə Allahdan gələn vəhy üzərinə Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) Məkkəli Müsəlmanlara Mədinəyə hicrət edəcəklərini bildirmişdir. Məkkəli müşriklər, Müsəlmanların Mədinədəki möminlərlə birləşərək böyük bir güc əldə edəcəkləri narahatlığıyla, Müsəlmanların hicrət etmələrinə də mane olmağa çalışmışlar. Kimilərini həbs edib işgəncə etmiş, kimilərinin də "yollarını kəsərək" onlara çətinlik çıxarmaq istəmişlər.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Allahın əmri gələnə qədər Hz. Əbubəkr və Hz. Əli ilə birlikdə Məkkədə bir müddət daha qalmışdır. Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in Allahın İlahi qoruması altında olduğundan qafil olan Əbu Cəhil, Əbu Ləhəb və inkar edənlərin digər qabaqda gələnləri, bir çox dəfə sınayıb müvəffəqiyyətsiz olduqlarını gördükləri halda, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a qarşı hərəkəti bir hücum daha tənzimləməyə qərar vermişlər. Bu məqsədlə Qureyşin hər qəbiləsindən güclü bir adam seçilmiş və bu kəslərin Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)a qarşı birlikdə bir tələ hazırlamalarına qərar verilmişdir. Beləcə hər qəbilənin hadisəyə daxil olacağını və buna görə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in qəbiləsinin bu vəziyyətə qarşılıq verə bilməyəcəyini düşünmüşlər. Allah Quranda Peyğəmbər Əfəndimizə hazırlanan bu tələni belə bildirməkdədir:
(Ya Rəsulum!) Yadına sal ki, bir zaman kafirlər səni həbs etmək və ya öldürmək, yaxud da (Məkkədən) çıxardıb qovmaq üçün (Darunnədvədə) sənə qarşı hiylə qururdular. Allah da (onların bu hiyləsinə qarşı) tədbir tökdü. Allah tədbir tökənlərin ən yaxşısıdır! (Ənfal Surəsi, 30)
Ancaq Rəsulullah, ayədən də aydın olduğu üzrə, bütə ibadət edən müşriklərin bütün cəhdlərindən olduğu kimi, Allahın köməyiylə bu tələdən də qorunmuşdur. Bu hadisənin ardından Hz. Əbubəkr ilə birlikdə Mədinəyə doğru yola çıxan Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a yeni bir tələ daha qurulmuş, Məkkənin qabaqda gələnləri Rəsulullahın arxasından ONU tapa bilmək üçün silahlı kəslər göndərmişlər. Ancaq Allahın İlahi qorumasıyla Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)a qurulan bu tələ də boşa çıxmışdır. Allah Quranda Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in içərisində olduğu bu vəziyyəti belə bildirmişdir:
(Ey möminlər!) Əgər siz ona (Peyğəmbərə) kömək etməsəniz, Allah ona kömək göstərmiş olar. Necə ki, kafirlər onu (Məkkədən) iki nəfərdən biri (ikinin ikincisi) olaraq çıxartdıqları, hər ikisi mağarada olduğu və öz dostuna (Əbu Bəkrə): “Qəm yemə, Allah bizimlədir!” –dediyi zaman (göstərmişdi). O vaxt Allah ona bir arxayınlıq (rahatlıq) nazil etmiş, onu sizin görmədiyiniz (mələklərdən ibarət) əsgərlərlə müdafiə etmiş, kafirlərin sözünü alçaltmışdı. Yalnız Allahın sözü (kəlmeyi-şəhadət) ucadır. Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir! (Tövbə Surəsi, 40)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)i dayandırmaq üçün qurulan tələlər əlbəttə ki bu qədərlə məhdud qalmamışdır. Əbu Ləhəb, Ümmü Cəmil və Əbu Cəhil kimi müşriklərin qabaqda gələnləri dərhal hər fürsətdə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)a çətinlik çıxarmağa, ona əziyyət verməyə çalışmış və bir çox dəfə öldürmə cəhdində olmuşdular.Allahın Rəsuluna və haqq dinə qarşı çirkin cəsarət göstərən bu kəslər haqqında Allah ayələrdə belə bildirmişdir:
Əbu Ləhəbin əlləri qurusun, qurudu da! (Və ya: Əbu Ləhəbin əlləri qurusun, o ölsün!) (Qiyamət günü) ona nə mal-dövləti fayda verəcək, nə də qazandığı (və ya: oğul-uşağı). O, alovlu atəşə girəcəkdir. Onun odun daşıyan (Peyğəmbərlə düşmənçilik edən, adamlar arasında söz gəzdirən) övrəti də həmçinin! Onun (övrətinin) boğazında xurma lifindən hörülmüş ip (və ya: yetmiş arşın uzunluğunda zəncir) olacaqdır! (Məsəd Surəsi, 1-5)
Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), bir tərəfdən bütpərəst qövmünün bu rəftarlarına qarşı mübarizə edərkən bir tərəfdən də gözəl əxlaqıyla, fədakarlığı, dayanıqlılığı və təslimiyyəti ilə ətrafındakı bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur. Hədislərdə Rəsulullahın üstün əxlaqı və comərdliyi belə bildirilməkdədir:
Rəsul (s.ə.s.) xeyr işlərində insanların ən comərdi idi. Peyğəmbər (s.ə.s.) xeyr cəhətdən əsməkdə olan küləkdən belə daha comərd idi. 45
Özündən bir şey istənildiyi zaman əsla "yoxdur" deməzdi və özündən istənilən heç bir şeyi əsirgəməzdi. 46
"Rəsulullah (s.ə.s.) insanların ən cömərdi, ən cəsuru və şücaətlisi idi. "47
Əbu Zərr mənə bunları söylədi: "Ey qardaşımın oğulu! Mən Hz. Peyğəmbərin yanına getmişdim. Əlimdən tutaraq mənə "Ey Əbu Zərr! Uhud Dağı qədər qızıl və gümüşüm olsa ölmədən əvvəl bir dənəsini belə buraxmadan Allah yolunda infak etməyi istəyərdim" buyurdular. 48
Digər bir hədisdə isə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in Hz. Aişəyə belə buyurduğu rəvayət edilməkdədir:
"Malı yığıb da xərcləmə barəsində xəsis davranma ki Allah ruzisini səndən kəsər, saxlayıb əlində infak etmədən tutma ki Allah da səndən daşınmağa çağırar. "49
Bir başqa hədisdə isə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in bu mövzudakı üstün əxlaqı belə izah edilməkdədir:
Aişə (r.a.)a dedim: "Rəsulullah (s.ə.s.) ailəsinin içində necə idi?" Cavab verdi: "İnsanların ən yumşağı, insanların ən cömərdi idi. Gülərüzlü və təbəssüm sahibi idi. .."50
Müsəlmanlara üstün əxlaqıyla ən gözəl şəkildə nümunə olan Rəsulullah (s.ə.s.), bir xütbəsindəki sözləriylə möminləri comərdliyə belə təşviq etmişdir:
Bir xütbəsində Allaha həmdi sənalar etdikdən sonra; "Ey insanlar! Yaxşı bilin ki Allah Təala sizlərə din olaraq İslamı seçmişdir. İslamınızı comərdlik və gözəl əxlaqla bəzəyin. Bilmənizi istəyərəm ki, comərdlik kökü cənnətdə, budaqları isə dünyada olan bir cənnət ağacıdır. İçinizdən comərdlik edənlər o budaqlardan birinə yapışmış olub, bu budaq onu cənnətə aparacaq. Xəsisliyə gəlincə, o da kökü cəhənnəmdə, budaqları isə bu dünyada olan bir ağacdır. Ki xəsislik edərək öz budaqlarından birinə yapışanı cəhənnəmə aparar." Daha sonra Peyğəmbər (s.ə.s.) iki dəfə; "Allah yolunda comərd olun" buyurdular. 51
Səhabənin Fədakarlığı
Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) və bütün digər peyğəmbərlərin haqq dinin yayılması, gözəl əxlaqın yaşanması üçün verdikləri qərarlı, cəsur və fədakarca mübarizənin bir bənzəri də Səhabənin həyatına hakimdir. Səhabəyi Kiram, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)i həyatda ikən və peyğəmbər olaraq görən mömin kəslərdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in mübarizəsinə gərək mallarıyla gərəksə də canlarıyla böyük dəstək verən Səhabəyi Kiramın bu əxlaqları, İslam tarixi boyunca yaşamış bütün Müsəlmanlar üçün böyük şövq qaynağı olmuşdur. Cəsarətləri, əzm və dayanıqlılıqları, iman qüvvətləri, Allaha və Rəsuluna olan qeydsiz şərtsiz sədaqətləri, ən çətin şərtlər altındaykən belə yalnız Allahın razılığını istəmələrini, Rəsulullahın nəfsini öz nəfslərindən üstün tutmaları, əsrlərdir İslam tarixində şərəflə xatırlanmaqdadır. Səhabələr keçmiş həyatlarını bir an belə düşünmədən arxalarında buraxmış, cəmiyyətin bütün hədə və təzyiqlərinə baxmayaraq Allahın Rəsulunun haqq dininə uyğun gəlmişlər. Onlar Allahın razılığını qazana bilmək üçün hər cür çətinliyi, sevərək gözə almışdılar.
İlk Müsəlmanlar arasında güclü qəbilələrə mənsub kəslər olduğu kimi, müşriklərin köləsi mövqeyində olduqları üçün gücsüz olan kəslər də olurdu. Bu kəslər, Müsəlmanlığı qəbul edib Rəsulullahın yoluna uyğun gəldikləri öyrənildiyində özlərinə hər cür şifahi və hərəkəti hücum, böhtan, əziyyət və işgəncənin edilə biləcəyini çox yaxşı bilirdilər. Ətraflarında da bu vəziyyətin bir çox nümunəsini gördükləri halda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in çağırışına tərəddüdsüz olaraq uyğun gəlmişlər.
Necə ki bu səbəblə müşrik cəmiyyətin müxtəlif hücumlarıyla qarşılaşmış, ancaq yenə də doğru yoldan heç bir şəkildə ayrılmamışlar. Allaha sığınaraq səbr etmiş və təvəkkül etmişlər. Allahın özlərini təhlükəsizliyə qovuşduracağını ümid edərək imanlarında dayanıqlılıq göstərmişlər.
Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a böyük bir sevgi və sədaqətlə bağlanmış, canlarıyla mallarıyla ONA dəstək olmuşlar. Haqq dinin və gözəl əxlaqın insanlar arasında yayılması üçün böyük bir ixlasla hərəkət etmişlər. Yaşadıqları bu çətinlikləri isə, daim Allahın rəhmətinə vəsilə olacaq bir yol və nemət olaraq xarakterizə etmişlər. De: “Biz Allahın Özü tərəfindən və ya bizim əlimizlə sizi əzaba düçar etməsini gözlədiyimiz halda, siz bizlərə ancaq iki yaxşı işdən (zəfər çalmaqdan və şəhid olmaqdan) birinin gəlməsinimi gözləyirsiniz? Doğrusu, biz də sizinlə birlikdə gözləməkdəyik!” (Tövbə Surəsi, 52) ayəsiylə bildirildiyi kimi, Allah rizasını hədəflədikləri üçün ölümü ya da yaralanmağı belə bir gözəllik olaraq görmüşlər. Allaha və Rəsulullaha olan sevgiləri güclərinə güc qatmış, normal bir insanın göstərə biləcəyi cəsarətin, əzm və şövqün ən çoxunu göstərmişlər.
Bu kəslər Allaha və Rəsuluna uyğun gəlməyə dəvət edildiklərində " Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, biz: “Rəbbinizə inanın!” – deyə imana tərəf çağıran bir kimsənin çağırışını eşidib Sənə iman gətirdik. Ey Rəbbimiz! İndi günahlarımızı bizə bağışla, təqsirlərimizdən keç (böyük günahlarımızı bağışla, kiçik günahlarımızın üstünü ört) və canımızı yaxşı əməl sahibləri ilə bir yerdə al !." (Al-İmran Surəsi, 193) ayəsiylə bildirildiyi kimi, imanı tərəddüdsüz olaraq qəbul etmiş və bu sözlərinə sonuna qədər sadiq qalmış kəslərdir. Allahın razılığı, peyğəmbərin sevgisi, onlar üçün dünyanın hər cür nemətindən daha sevimli olmuşdur. Dünya malını, Müsəlmanların dincliyi, rahatlığı və İslamiyyətin yayılması üçün fəda etmiş, özlərindən yana bir mal ehtirasına qapılmamışlar. Bir hədisdə Esad b. Zürarenin, Səhabəyi Kiramın Allaha və Rəsuluna olan bu sədaqət və dayanıqlılığını belə dilə gətirdiyi izah edilməkdədir:
"Ey Allahın Elçisi!.. Allah kimin doğru yolda olmasını istəyirsə və bütün bu işlərin nəticəsində kim xeyri axtarırsa bütün bunlar onlara asan gəlir. Biz hər şeyimizlə sənə razılıq etdik, sənin gətirdiyinə iman etdik, ürəyimizdə yerləşən bacarığı təsdiq etdik. Bu barədə sənə beyət edirik. Rəbbimizə və sənin Rəbbinə beyət edirik. Allah'ın əli əllərimizin üstündədir. Bizim qanlarımız sənin qanının önündədir. Əllərimiz sənin əllərinin altındadır. Biz öz nəfsimizi, uşaqlarımızı və xanımlarımızı nələrdən qorusaq səni də onlardan qoruyarıq. Əgər bu vədləri yerinə yetirsək bunu Allah üçün etmiş olarıq. Bundan dolayı da şakir olarıq. Ey Allah'ın Elçisi! Bu sözlərim səmimiyyətlə deyilmiş sözlərdir. Yardım ancaq Allahdandır."52
Hicrətin ikinci ilində Bədir Döyüşünün başlayacağı sırada isə, Müsəlmanların topluluq tərəfindən çox az olduğu və döyüş üçün çox hazırlıqları olmadığı bir vəziyyətdə də Səhabə yenə eyni cəsur və fədakar rəftarı göstərmişdir. "Heç bir xidmət və fədakarlıqdan geri dayanmarıq"53 deyərək, Rəsulullaha bağlılıqlarını bildirən Hz. Əbu Bəkirin və Hz. Ömərin yanında digər səhabələr də çox qərarlı və şövqlü bir rəftar sərgiləmişlər. Rəvayətlərdə Rəsulullahın süvarilərindən olan və Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in "min əsgərə əvəz" deyərək təriflədiyi, bir çox işgəncəyə məruz qaldığı halda Allaha sədaqətindən taviz verməyən Mikdad bin Esvədin sözləri belə izah edilməkdədir:
-Ey Allahın Elçisi! Cənabı Haqqın əmrləri nə isə, bizə bildir. Biz, sizə itaət edərik. Yəhudilərin, Hz. Musaya söylədikləri kimi, "Sən, Rəbbinlə birlikdə get də, düşmənlərlə döyüş!.. Biz burada, səni gözləyəcəyik" demirik. Biz hamımız, sənin sağında, solunda, qarşında, arxanda hərb etməyə hazırıq. 54
Səhabə hər hadisədə " Peyğəmbər möminlərə onların özlərindən daha yaxındır. (Möminlər peyğəmbəri özlərindən çox sevməli, onun hər bir əmrini sözsüz yerinə yetirməlidirlər). Onun övrətləri (möminlərin) analarıdır (heç kəs onlarla evlənə bilməz). Qohumlar (bir-birinə vərəsə olmaq baxımından) Allahın Kitabında möminlərdən və mühacirlərdən daha yaxındırlar. Amma (qohum olmayan) dostlarınıza (vəsiyyətlə) bir yaxşılıq edə (bir irs qoya) bilərsiniz. Bu (hökm) kitabda (lövhi-məhfuzda) yazılmışdır. (İslamın ilk dövrlərində sizə qardaş olanların, birlikdə Mədinəyə hicrət edənlərin bir-birinə vərəsə olmaq ixtiyarı var idi. Sonralar bu hökm ləğv edilib varislər məsələsində üstünlük qohumlara verildi. Qohum olmayan möminlərin bir-birinə vərəsə olması isə yalnız vəsiyyət yolu ilə mümkün hesab edildi)." (Əhzab Surəsi, 6) ayəsiylə bildirilən əxlaqı yaşamış, Allahın Rəsulunu qorumaq üçün öz canlarını ortaya qoymuşlar. Bu əxlaqıyla İslam tarixində şərəflə xatırlanan saleh möminlərdən biri də Səmmas b. Osman əl Mahzumidir. Semmas b. Osman, Uhud Savaşı əsnasında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı arxadan vurmağa çalışan bir kimsənin önünə atılaraq özünü Rəsulullaha sipər etmiş və aldığı ağır yara ilə şəhid olmuşdur.
Əshab-ı kiramdan, Allaha olan qəti imanları, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan dərin sevgiləri və sədaqətləri səbəbiylə eyni əxlaqı göstərmiş daha bir çox səhabə vardır. Bu kəslərdən bəziləri özlərini Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a sipər edərək şəhid olmuş, bəziləri də bu uğurda ağır yaralar almışdır, ancaq o ağır şərtlər altında da yenə özlərindən əvvəl düşündükləri Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təhlükəsizliyi və qorunması olmuşdur.
Hz. Əbubəkr və Hz. Osmanın ardından Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a tabe olaraq, ilk Müsəlmanlardan olma şərəfinə çatan və bundan ötəri işgəncəyə düşən Talha bin Ubeydullah da Uhud Döyüşündə Rəsulullahı qoruya bilmək üçün böyük qəhrəmanlıqlar göstərən səhabələrdəndir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in yanında olan bütün səhabələrin şəhid olmasıyla birlikdə Rəsulullahın yanında ONU qoruya biləcək tək adam Talha bin Ubeydullah qalmışdır. Bir çox qılınc zərbəsi almasına baxmayaraq böyük bir cəsarətlə döyüşməyə və Rəsulullahı qorumağa davam etmişdir.
Malik bin Zübeyr adındakı çox iti bir nişançının Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a atdığı oxlara qarşı qoya bilmək üçün oxlara əlini tutan Talha bin Ubeydullahın əli parçalanmış və barmaqları buna görə çolaq qalmışdır. Bu döyüşdə səksənə yaxın yara aldığı, dərhal hər yeri qılınc, mizraq və ox zərbələriylə yaralandığı halda Rəsulullahın yanından ayrılmamış, ONU qorumağa çalışmışdır. Hz. Əbu Bəkir və Sad bin Əbi Vakkas, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)in yanına yetişdiyi sırada qan itkisindən huşunu itirən Talha bin Ubeydullahın ayılar ayılmaz soruşduğu ilk sual isə özünə deyil, yenə Rəsulullaha istiqamətli olmuşdur. Bu hadisə rəvayətlərdə belə izah edilməkdədir:
Sevimli Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Hz. Əbu Bəkirə, dərhal Hz. Talhaya köməyə qaçmasını əmr etdilər. Əbu Bəkri Sıddiq, Hz. Talhanın ayılması üçün mübarək yüzünə su səpdi. Talha bin Ubeydullah Həzrətləri ayılar ayılmaz;
- Ya Eba Bəkir! Rəsulullah necə?
- Resululah yaxşıdır. Məni O göndərdi.
- Allahu Təalaya sonsuz şükrlər olsun. O sağ olduqdan sonra hər müsibət heçdir. 55
Görüldüyü kimi Səhabəyi Kiram, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a özlərini sipər edib belə mübarək bir insanı qoruma şərəfinə çata bilmək üçün bir-birləriylə yarışacaq qədər böyük bir ixlas və səmimiyyətlə hərəkət etmişlər. Allah, onların bu ixlaslı rəftarlarını tarix boyunca yaşamış olan bütün Müsəlmanlar üçün bir şövq qaynağı etmişdir. Onların o dövrün çox çətin şərtləri altında verdikləri xalisanə mübarizə, yaşadıqları dərin iman coşğusu və sədaqət, Allaha olan sevgiləri, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan sevgiləri Allahın icazəsiylə İslamiyyətin qısa müddətdə bütün dünyaya yayılmasına və insanların geniş kütlələr halında haqq dinə girməsinə vəsilə olmuşdur.
Səhabəyi Kiramın həyatına baxdığımızda ölümə ən çox yaxınlaşdıqları, ən çətin və ən kritik anlarda belə, Talha bin Ubeydullah kimi, hər birinin əvvəl özlərini deyil, başda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in, digər Müsəlmanların və İslamın mənfəətlərini düşündüklərini görərik. Ölüm döşəyindəykən belə soruşduqları, maraqlandıqları öz vəziyyətləri deyil, həmişə Rəsulullahın güvəndə olub olmadığı, Müsəlmanların nə vəziyyətdə olduğu, zəfər qazanılıb qazanılmadığıdır. Onları sevindirən də yenə bunlara dair xeyirli xəbərlərdir.
Bu əxlaqın ən gözəl nümunələrindən bir başqasını da Səhabəyi Kiramın komandirlərindən Numan bin Mukarrin əl-Muzəninin həyatında görmək mümkündür. Rəsulullah ilə birgə Məkkənin fəthinə və Huneyn Döyüşünə qatılmış olan Numan bin Mukarrin, Hz. Ömərin əmriylə İran üzərinə təşkil etdiyi səfərdə şəhid olmuşdur. Ancaq ölmək üzrəykən belə əsl düşündüyü öz vəziyyəti deyil, Müsəlmanların təhlükəsizliyi və müvəffəqiyyəti olmuşdur. Özüylə maraqlanmamasını, bunun yerinə döyüşə davam edilməsini söyləyəcək qədər cəsur və fədakar davranan Numan bin Mukarrinin bu əxlaqı rəvayətlərdə belə izah edilməkdədir:
Numan bin Mukarrin atına minib, əsgəri gəzdi. Hər bayrağın yanında dayanıb, onları hərbə təşviq edib, coşdurdu. Sonra dedi ki: Mən belə olsam, biri şəhid düşsə, kimsə onun yanında toplanmasın. Heç kim hücumdan geri dayanmasın! dedi.
Çətin bir döyüş oldu. İslam ordusunun komandiri Numan bin Mukarrin yerə düşmüşdü: Üzərimə bir paltar örtün, gözləmədən düşmənin üzərinə hücumunuz, bu halım sizi qorxudub, boşaltmasın, buyurdu.
"Numan bin Mukarrin yaralanıb düşüncə, yanına gəldim. Kimsə, kimsə ilə əylənməsin, velev ki mən belə olsam, sözünü xatırlayınca orada gözləmədim. İran ordusu məğlubiyyətə düşmüşdü. Döyüş bitmişdi. Numan bin Mukarrinin yanına getdim, vəfat etmək üzrə idi. Mənə soruşdu:
Müsəlmanlar nə etdilər?
Allahu Təala zəfəri nəsib etdi.
Əlhəmdülillah!
Numan bin Mukarrin bundan sonra kəlmeyi-şəhadət gətirib şəhid oldu. 56
Səhabəyi Kiramda görülən üstün fədakarlıq nümunələrindən bir başqası isə hələ uşaq yaşda olmaları ya da yaşlılıq səbəbiylə son dərəcə gücsüz olan səhabələrin də, Allah sevgiləri, imanlarının şövqü və Rəsulullaha olan sədaqətləri səbəbiylə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşə çıxmaq istəmiş olmalarıdır. Yaşının kiçik olması səbəbiylə Bədir Döyüşünə qatıla bilməmiş olan Əbu Səidi Hudri, Uhud Döyüşünə gedə bilmək üçün Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)dən icazə istəmiş, ancaq Rəsulullahın təlimatı üzərinə özü kimi yaşca kiçik olanlarla birlikdə Mədinədə qalmışdır. 57
Abdullah bin Zübeyr isə hələ on iki yaşlarındaykən Yərmuk Döyüşünə, bundan dörd il sonra isə Misirin fəthinə qatılaraq kiçik yaşda göstərdiyi şövq və cəsarətiylə bütün Müsəlmanlara nümunə olmuşdur. 58 Eyni şəkildə həm yaşca çox irəli həm də ayağı şikəst olan Əmr. b. Cemuh da imanın coşğusu və Allahın razılığını qazanma arzusuyla Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)dan Uhud Döyüşünə qatılmaq üçün icazə istəmiş və bu döyüşdə şəhid düşmüşdür. 59 Rəsulullah vəfat edənə qədər onunla, ardından Hz. Əbubəkr və sonra da Hz. Ömər vəfat edənə qədər də onlarla birlikdə döyüşən Əbu Talha isə irəliləyən yaşına baxmayaraq Müsəlmanlarla birlikdə bir dəfə daha döyüşə çıxmaqda israr etmiş və çıxdığı bu döyüşdə dənizdə ikən şəhid düşmüşdür. 60 Görüldüyü kimi bütün ömürlərini Allahın razılığını qazanmaq üçün səy göstərərək keçirən bu mübarək kəslər də, imanın şövqüylə yaşlılıqlarında belə eyni şəkildə döyüşəcək fiziki gücü özlərində tapa bilmişlər.
Uşaqlar və yaşlıların yanında, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründə ixlas, cəsarət və fədakarlıqlarıyla önə çıxan bir başqa seqment isə salehə möminə qadınlar olmuşdur. Bu nümunə qadınlardan biri Ümmi Ümare Nesibe binti Kabdır. Qazilərə su paylamaq və yaralarını sarmaq vəzifəsiylə qatıldığı Uhud Döyüşünün şiddətli bir anında, Rəsulullaha hücum edən bir kimsəyə qarşı fədakarca bir mübarizə vermişdir.
"Özlərini, xanımlarını və uşaqlarını qoruduqları kimi Allah Rəsulunu da qoruyacaqlarına" dair Akabədə Allahın Rəsuluna beyət edən Nesibe binti Kab, döyüşün bir anda Müsəlmanların əleyhinə çevrildiyini və düşmənlərin Allahın Rəsulunun etrafında sıxlaşdığını görmüş və qılınca sarılaraq Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ı qorumağa çalışmışdır. Digər səhabələrlə birlikdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in ətrafını çevirərək bədənlərinə ona qalxan edən kəslərdən biri olan Nesibe binti Kab, bir çox yerindən yaralanmışdır. 61
Özlərindən, tayfalarından, qohumlarından əvvəl daim Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təhlükəsizliyini düşünən nümunə Müsəlmanlardan biri də İkrimə bin Əbu Cəhildir. Müsəlmanlara olan kin və düşmənliyiylə bilinən Əbu Cəhilin oğlu olan İkrimə bin Əbu Cəhil, Hz. Əbubəkrin xilafəti dövründə Bizanslılara qarşı edilən Yərmuk Savaşına qatılmışdır. Zəfərlə nəticələnən döyüşün sonunda ağır yaralanan Əl Həris İbni Hişam, Süheyl b. Əmr və İkrimı İbni Əbu Cəhilin bir-birlərinə göstərdikləri fədakar rəftar belə rəvayət edilməkdədir:
Yərmuk Döyüşündə, Həris b. Hişam, İkrimə b. Əbu Cəhil və Süheyl b. Əmr ağır yaralar alaraq yerə düşdülər. Həris b. Hişam içmək üçün su istədi. Əsgərlərdən biri ona su apardı. İkrimənin özünə baxdığını görüncə "Bu suyu İkriməyə apar" dedi. İkrimə suyu alarkən, Süheylin özünə baxdığını gördü, suyu içməyərək "Bunu apar Süheylə ver" dedi. Lakin su Süheylə çatmadan Süheyl öldü. Bunun üzərinə su aparan İkriməyə qaçdı. Lakin İkrimədə ölmüşdü. Dərhal Hərisin yanına qaçdı. Hərisdə ölmüşdü. 62
Görüldüyü kimi səhabələr ölmək üzərəykən və bəlkə də köməyə ən möhtac olduqları anda belə, özlərinin deyil Müsəlman qardaşlarının nəfsinə önəm vermişlər. Şübhəsiz beləsinə bir fədakarlıq əxlaqını yaşaya bilmələri Allaha və axirətə qəti inanmalarından, Allaha könüldən təslim olmuş olmalarından qaynaqlanmaqdadır.
Səhabələr yaşadıqları çətinliklərdən ötəri heç bir zaman yorqunluğa qapılmamış, son dərəcə məqbul görünən vəziyyətlərdə belə, öz ehtiyaclarını, çətinliklərini Allah yolunda mübarizədən geri qalmaq üçün bəhanə etməmişlər. Hər vaxt üçün edə biləcəklərinin ən çoxuna talib olmuş, canlarıyla və mallarıyla güclərinin ən son nöqtəsinə qədər əzm və dayanıqlılıq göstərmişlər. Bu əxlaqın ən gözəl nümunələrindən birini Zeyd b. Suhvanın həyatında görmək mümkündür. Müsəlmanların 600 şəhid verdikləri Kadisiyedə döyüşərkən yaralanan və tək qolunu itirən Zeyd b. Suhvanın da bu halıyla döyüşməyə davam etməsi dərin imanından qaynaqlanmaqdadır. 63 İlba b. Cahş əl-İcli də yenə bənzərsiz fədakarlıq nümunələri sərgiləyən səhabələrdəndir. Kadisiye Savaşında var gücü ilə vuruşan İlba b. Cahş, aldığı ağır bir zərbəylə yaralanmış, ancaq bu vəziyyətinə baxmayaraq yarasını qucaqlayaraq döyüşməyə davam etmiş, eyni döyüşdə şəhid olaraq həyatını itirmişdir. 64
Normal şərtlərdə , yaralanan bir adam öz canına gələn zərəri kompensasiya etmək və daha çox zərərə düşmədən canını qurtarmaq üçün çalışar. Ancaq Səhabəyi Kiram bunun tam tərsinə hərəkət etmişdir; canlarına gələn zərərin özləri üçün böyük bir xeyr olduğunu bilmələrindən ötəri, bu vəziyyəti coşğuyla qarşılamış, Allah rizası üçün heç düşünmədən daha çoxuna talib olmuşlar. Yaralı olaraq döyüşməyə davam etdiklərində asanlıqla ölümlə qarşılaşa biləcəklərini bildikləri halda, ölümü bir gözəllik olaraq gördükləri və şəhidlik mərtəbəsinə çata bilməyi canı könüldən arzu etdikləri üçün heç bir tərəddüdə qapılmamış, şövqlə mübarizəyə davam etmişlər.
Bu əxlaq Zadır Rika' Savaşında Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşən səhabələrdən Əbu Musa əl-Əşaridə də ən gözəl şəkildə təcəlli etmişdir. Rəvayətlərdə Əbu Musa əl-Əşarinin bu cəsarəti və fədakar əxlaqı belə izah edilməkdədir:
Əbu Musa əl-Əşari belə rəvayət edir: Peyğəmbərlə birlikdə döyüşə çıxdıq. Altı adamdıq. Bizim bir dəvəmiz vardı. Ona sıra ilə minirdik. Ayaqlarımız deşildi. Mənim hər iki ayağım həm şişdi, həm də dırnaqlarım düşdü. Buna görə ayaqlarımıza parçalar (bez parçaları) bağlayırdıq.O səfərə bundan dolayı "Zatur Rika" (Çınqıllar Hərbi, Ayağı Sarğılılar Hərbi) deyilmişdir. 65
Uhud Döyüşündə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in yanından ayrılmayaraq hücum edənlərə etiraz edən, bir tərəfdən də Müsəlmanların bayrağını daşıyan Musab bin Umeyrin fədakarlıqdakı dayanıqlılığı da Müsəlmanlar üçün əhəmiyyətli bir nümunədir. Musab bin Umeyr bu döyüşdə bir qılınc zərbəsiylə sağ qolunu itirməsinin ardından bayrağı sol qoluna almış, ikinci bir qılınc yarasıyla sol qolunu da itirincə bu halıyla özünü Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a sipər etmişdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)i qoruyarkən bədəninə batan bir mizraq ilə isə şəhid olmuşdur.
Katadə b. Numan səhabələrin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a olan sevgilərini və fədakar əxlaqlarını belə izah etməkdədir:
Hz. Peyğəmbərə bir yay hədiyyə edilmişdi. O da Uhud günü bu yayı mənə verdi. Mən Hz. Peyğəmbərin yanında işə yaramaz hala gələnə qədər onunla ox atdım. Sonra da gün boyunca özümü Hz. Peyğəmbərə gələcək olan oxlara qarşı sipər etdim. Ona atılan ox daha yerini tapmadan qarşısında məni tapırdı. Ox atacaq bir yay da tapa bilməmişdim. Nəhayət bir ox gələrək gözlərimdən birini çıxardı. ..66 Uhud günündə Hz. Peyğəmbərin üzünü mən öz üzümlə, kürəyini isə Əbu Dücanə Simak b. Hareşe əl-Ənsarı öz kürəyiylə qoruyurdu. O gün Əbu Dücanənin kürəyinə bir çox ox batmışdı. 67
Ibni İshakdan nəql edilən bir rəvayətdə isə Müsəlmanların Allahın razılığını qazanma arzusundakı bu şövq və fədakarlıqlarına dair belə bir nümunə iştirak etməkdədir:
Mən Uhud Döyüşündə oldum. Qardaşım da vardı. İkimiz də yaralı olaraq döyüşdən çıxdıq. Hz. Peyğəmbərin xəbərçisi "Düşmənin arxasından gediləcək" sözünü elan etdiyində qardaşıma "Peyğəmbərlə birlikdə bir səfərdə iştirakı qaçırmayaq" dedim. Allaha and içərəm, minəcək heyvanımız da yox idi və ikimiz də ağır yaralıydıq. Rəsulullah ilə birgə yola çıxdıq. Lakin mənim yaram qardaşımınkından yüngül idi. O yerə düşdüyündə onu bir az kürəyinə alar aparardım, bir az da gedərdi. Bu Müsəlmanların çatdığı nöqtəyə çatana qədər belə davam etdi. 68
Quranda Səhabəyi Kiram kimi Allahın razılığı üçün hər cür fədakarlığı gözə alan səmimi Müsəlmanların cənnətlə müjdələnildikləri belə bildirilməkdədir:
“Rəbbi də onların dualarını qəbul edərək cavab verdi: “İstər kişi, istərsə də qadın olsun, Mən heç birinizin əməlini puça çıxarmaram. Siz (hamınız) bir-birinizdənsiniz (dində kişi, qadın eynidir). Hicrət edənlərin (Məkkədən Mədinəyə öz dinini qorumaq məqsədilə köçənlərin), öz yurdlarından çıxarılanların, Mənim yolumda əziyyətə düçar olanların, vuruşanların və öldürülənlərin günahlarının üstünü Allahdan bir mükafat olaraq, əlbəttə, örtəcək və onları (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəyəm. Ən yaxşı mükafat Allah yanındadır!” (Al-İmran Surəsi, 195)
0 Yorum var:
Sen de yaz